Уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләр һәмдә зиялийларниң роли

Мухбиримиз әзиз
2021-04-01
Share
rayan-sam.jpg Харвард университети билән массачусетис технологийә институти бирлишип уюштурған "уйғур кишилик һоқуқ кризиси" йиғинда лойола университетиниң дотсенти, уйғуршунас раян сам әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 20-апрел. Бостон, америка.
Social Media

Уйғурлар дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәләр тоғрисидики хәвәрләр 2017-йилидин башлап дуня җамаитиниң диққитини қозғаватқан болуп, буниң ахирқи юқири пәллиси америка һөкүмити башчилиқидики бирқисим ғәрб дөләтлириниң бу һадисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилишида өз әксини тапти. Болупму бу җәрянда милйонлиған уйғурниң лагерларға қамилип сиясий "инженерлиқ" ниң қурбанлириға айлиниши, уйғур нопусиниң мәҗбурий контрол қилиниши, уйғур миллий вә диний кимликигә мәнсуп барлиқ имарәтләр вә қурулушларниң "әсәбийлик вә террорлуқ" қа бағлинип вәйран қилинишини бир қисим мутәхәссисләр "хитай һөкүмитиниң бир пүтүн уйғур җәмийитини көздин йоқитиштәк ахирқи һәл қилиш чариси" дәп чүшәндүрүшкә йүзләнди. Әнә шу хил реаллиқниң түрткисидә илим саһәсидики һәрқайси затлар арисида "биз буниңға қарита немиләрни қилалаймиз?" дегән соал пәйда болди. Өткән һәптә американиң сайнт марий институтида өткүзүлгән аммиви лексийәдә әнглийәдики манчестер университетиниң профессори раян сам дәл мушу мәсилини чөридигән һалда илим саһәсидики зиялийлар қошуниниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләр үчүн сада чиқириш пәйтиниң кәлгәнликини алаһидә тәкитлиди.

Мәзкур университетниң профессорлиридин җеф еден алди билән сөз елип раян самниң уйғурларниң өтмүш тарихи һәққидә көплигән илмий әсәрләрни йезип чиқиштин сирт, йәнә йеқинқи йиллардин буян охшимиған ахбарат васитилиригә һәмдә һөкүмәтләргә уйғурлар дуч келиватқан нөвәттики иҗтимаий паҗиәләр һәққидә һармай-талмай сөзләп келиватқанлиқиға наһайити юқири баһа бәрди.

Раян сам шуниңдин кейин сөз елип уйғурларниң зор көләмдә тутқун қилиниши вә бу һәқтики дәлил-испатлар, өткән икки йилда милйонлап тутқун қилинған уйғурларға немиләрниң болғанлиқи, нөвәттә илим саһәсиниң қандақ әхлақий мәҗбурийәтләргә дуч келиватқанлиқи һәмдә улар қилишқа тегишлик ишлар һәққидә өз қарашлирини баян қилди. Болупму униң "өтмүш һәққидики соаллардин ‹һазир'ни чүшиниш яки ‹һазир' арқилиқ өтмүшни билиш" кә болидиғанлиқи һәққидики сөзлири оқуғучиларниң қизиқишини қозғиди.

Раян самниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритилған зулумлири өткән 20-30-йилда изчил мәвҗут болуп, униң алдинқи мәзгиллиридә уйғурларға өз кимликини вә мәдәнийитини сақлап қелишқа қисқиғинә бир имканийәт несип болған. Әмма өткән 30 йиллиқ тәрәққият хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритилған контроллуқиниң изчил юқирилап меңиши билән характерлинидикән. Әмма бу хил йилсери юқирилап маңған зулум таки кәң көләмлик тутқун башланғучә унчә зор дуняви диққәт қозғап кетәлмигән икән. 2017-Йили яз айлиридин башлап зор тутқун иҗра болушқа башлиғандин кейинла андин бу мәсилиниң қанчилик еғирлишип болғанлиқи кишиләрни чөчүтүшкә башлиған. Чүнки 12 милйонлуқ нопус сани арқилиқ уйғур дияридики әң асаслиқ милләт болуватқан уйғурлар мушу вақиттин башлап милйонлиған бирлик бойичә лагерларға қамилишқа башлиған. Болупму зиялийлар сепидики адрян зенз қатарлиқ алимларниң хитай һөкүмити елан қилған лагер қурулушиға херидар чақириш һәққидики һөҗҗәтләр асасида издиниши билән аллиқачан түрмә шәклини алған "тәрбийәләш мәркизи" намидики лагерларға қамиливатқан уйғурларниң сани кишини чөчүтидиған дәриҗигә йүзлиниватқанлиқи ашкара болушқа башлиған. Буниң билән тезла 2-дуня урушидин буянқи әң зор көләмлик тутқун, мәҗбурий әмгәк, аилә җудалиқи, мәҗбурий нопус контроллуқи, коллектип түс алған җинсий хорлуқ дегәнләр ишқа ашқан.

Шуниңдин кейин раян сам өзиниң илмий тәтқиқат билән шуғуллиниватқан бир тарихшунас туруқлуқ немә үчүн уйғур диярида нөвәттә йүз бериватқан паҗиәләр һәққидә һәрқайси ахбарат васитилиридә мақалә йезишқа киришип қалғанлиқини мисал қилиш арқилиқ илим саһәсиниң буниңдики ролиниң қандақ болидиғанлиқини яхши чүшәндүрүп бәрди. Профессор раянниң қаришичә, дуняви нопузға игә ахбарат васитилири йеқинқи мәзгилләрдә уйғур дияриға мунасивәтлик әһвалларни хәвәр қилишта һәр икки тилдин яхши хәвәрдар болған һәмдә бу җайниң әһвали билән яхши тонушлуқи болған мухбирларниң кәмчилликини һес қилип йәткән. 2017-Йилиниң ахирлиридин башлап уйғур гуваһчилар бу һәқтики әһваллар һәққидә сөз қилишни башлиғанда ташқи дуня бу кишиләрниң сөзлиригә қайси дәриҗидә ишиниш лазимлиқини биләлмәй беши қатқан. Йәнә келип бу вақитларда уйғур дияридики вәһшийликләр һәққидә сөз қилишқа җүрити бар кишиләрниң саниму анчә көп болмиған. Мушундақ әһвалда та йеқинқи мәзгилләргичә уйғурлар диярида илмий тәкшүрүштә болған, уйғурларниң әһвалини чүшинидиған ғәрб дунясидики илим-пән хадимлири өз билими арқилиқ уйғурларниң бешиға келиватқан бу паҗиәләрни ахбарат васитилиридә баян қилғанда буниң зор үнүмгә вә ишәнчкә сазавәр болидиғанлиқини раян сам һес қилип йәткән. Шуниң билән у өзи билидиған уйғурларниң нөвәттики әһвали һәққидә арқиму-арқидин мақалиләрни йезишқа башлиған. Буниң билән у тезла кишилик һоқуқ тәшкилатлири, мухбирлар, һөкүмәт орунлириниң бирдәк бу хилдики зиялийлар қошуни йезип чиққан мақалиләрни өзлириниң һөкүмлирини дәлилләштики "асас" қилидиғанлиқини, уйғурларға охшаш еғир дәриҗидә йәклиниватқан бир милләтниң авазини аңлитишта буниң ролиниң күткәндинму зор болидиғанлиқини тонуп йәткән. У мушу әһвалларни көздә тутуп, нөвәттә техи ғәрб дунясидики алий мәктәпләрдә мәхсус "уйғур тарихи" яки "уйғур мәдәнийити" дегән категорийә бойичә оқутқучи қобул қилиш әмәлгә ашмиған һәмдә бу саһәдики мутәхәссисләр бәкму кәмчил болуватқан әһвалда уйғурларни тәтқиқ қилидиған алимларниң нөвәттики уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләр һәққидә сөз қилишиниң техиму зор әһмийити болидиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Лексийәдин кейинки "соал-җаваб" бөликидә оқуғучиларниң уйғурлар һәмдә уларниң вәзийити, кәлгүсидә уйғуршунас болуштики шәртләр қатарлиқ соаллири нөвәттики алий мәктәп оқуғучилири арисида уйғурлар мәсилисиниң аллиқачан яхши билингән мәсилиләрдин болуп қалғанлиқини намаян қилди. Мәлум болушичә, мушу хилдики "иҗтимаий рол" ни җари қилдуруватқан алимлардин әнглийәдики ню касил ( "йеңи қәлә" ) университетиниң профессори җоанна симис ханимға хитай һөкүмити өткән һәптә "җаза" бәргәнликини һәмдә униң хитайға келишини мәни қилғанлиқини җакарлиған. Әмма у "мән һәқиқәтни сөзләштин тохтимаймән" дәп инкас қайтурған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт