Уйғур елини зиярәт қилған әрәб журналист: «хитайниң сиясәтлири уйғурларни йоқ қилишни мәқсәт қилған» (2)

Мухбиримиз ирадә
2019-09-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ийорданийәлик мухбир ниһад җарири ханим уйғур елидә уйғур бовайни зиярәт қилған көрүнүши. 2019-Йили июл.
Ийорданийәлик мухбир ниһад җарири ханим уйғур елидә уйғур бовайни зиярәт қилған көрүнүши. 2019-Йили июл.
Nihad Jariri xanim teminligen

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, ниһад җарири ханим алдинқи аңлитишимизда пүткүл уйғур райониниң әмәлийәттә бир үсти очуқ түрмә икәнликини ейтқан вә районни лагерларниму өз ичигә алған ғайәт зор түрмигә охшатқаниди.

У сөһбитимиз җәрянида өзини һәйран қалдурған йәнә бир вәқәниң уйғурларниң паспорт алалмаслиқи болғанлиқини ейтип төвәндикиләрни ейтти: 

«Мән у йәрдә инглизчини шундақ раван сөзләйдиған бир уйғур яш билән параңлишип қелип, униңдин ‹енгилизчәң бәк яхши икән. Чәтәлләргә чиқип оқушни халамсән?' дәп соридим. У маңа: ‹әлвәттә халаймән, әмма мениң паспортум йоқ' деди. Мән һәйран болуп: ‹немишқа, сән паспорт илтимас қилалайдиған яшқа кәлгән турсаң' дедим. У маңа: ‹кәчүрүң, мән бу һәқтә гәп қилалмаймән' дәп җаваб бәрди. Мән паспорт мәсилисидә уйғурларға алаһидә зор қийинчилиқ барлиқидин хәвәр таптим. У йәр һәқиқәтәнму бир түрмикән. У йәрдә болуватқанлар бихәтәрлик тәдбири әмәс, сепи өзидин бесим, сепи өзидин зулум.»

Ниһад ханимниң баян қилишичә, у уйғур елидики зиярити җәрянида мәлум бир җайда ушшақ-чүшшәк малларни сатидиған бир аял билән параңлишип қалған. Бу уйғур аял гәп қиливетипла туюқсиз көз яшлириға боғулуп кәткән вә өзиниң оғлиниң икки йил илгири лагерға елип кетилгәндин бери һазирғичә қоюп берилмигәнликини ейтип бәргән. Ниһад ханим бу һәқтә мундақ дәйду: 

«У аял маңа оғлум үчүн дуа қилип қоюң, деди. Униң қолидин оғли үчүн дуа қилиштин башқа иш кәлмәйдикән. Әмма очуқ-ашкара һалда дуаму қилалмайдикән. Чүнки билгиниңиздәк, у йәрдә намаз оқуш чәкләнгән. Мән йәнә қәшқәрдә бир чайханиға кирдим. У йәрдә адәмләр хушал-хурам һалда усул ойнайдикән. Мән шу йәрдә маңа охшаш бир саяһәтчи хитайниң ярдими билән чайханидики бир яшанған уйғурдин ‹силәр немишқа хушал?' дәп соридим. У бовай маңа ‹бизниң һазир йәйдиғинимиз бар, қорсиқимиз тоқ, шуңа хушал' деди. Мән йәнә башқа соалларни сорай, дәп еғизимни ечип турушумға у бовай маңа еғизини сертмилиған ишарәтни қилди. Мән у бовайниң ‹бизниң еғизмиз етик' демәкчи болғанлиқини чүшәндим.» 

Ниһад җарири ханим уйғур елидә йолға қоюлуватқан бу бихәтәрлик тәдбирлириниң аллиқачан бир бихәтәрлик тәдбири болуштин һалқип кәткәнликини әскәртип, буниң уйғурларни йоқ қилишни нийәт қилған тәдбирләр икәнликини ейтти. У йәнә уйғур елидә йүз бериватқанлар һәққидә охшимиған пикиргә игә кишиләргә қарита төвәндикиләрни баян қилди: 

«Ислам дини уйғурларниң бир қисми, уларниң мәдәнийитиниң бир қисми икән. Әмма мәнчә районда йүз бериватқанларниң дин билән алақиси йоқ. Бихәтәрлик билән техиму алақиси йоқ. Хитай һакимийитиниң мәқсити оп-очуқла уйғурларни бу дунядин йоқ қиливетиш икән. Мән буни ассимилятсийә қилиш әмәс, бәлки уйғурларни йәр йүзидин өчүрүветишни мәқсәт қилған сиясәт, дәп қараймән. Хитай һөкүмити уйғурларниң мәдәнийитини мәҗбурий йосунда суслаштуруп, хитай мәдәнийити ичигә сиңдүрүветиш арқилиқ уйғур миллий мәдәнийити вә кимликини йоқ қилишқа урунуветипту. Бу зор бир хаталиқ.» 

Ниһад ханимниң баян қилишичә, у уйғур елини зиярәт қилип қайтип кәлгәндин келип, мәркизи дубәйдики «ахбар алан» намлиқ әрәб телевизийәсидә зиярәтлири һәққидә бир программа тарқатқан. Программа тарқитилғандин кейин кишиләр униңдин әң көп сориған соал «ғәрб ахбарат вастилирида дейиливатқанлар растмикән?» дегәндин ибарәт болған. Чүнки ниһад ханимниң ейтишичә әрәб дунясида омумйүзлүк һалда ғәрбниң хәвәрлиригә гуман билән қарайдиған хаһиш мәвҗут икән. Шуңа ниһад ханим өзиниң шундақ сориғанларға биз аңлиған хәвәрләр йүз пирсәнт расткән, дәп җаваб бәргән. У мундақ деди: «хәвәрләрдә дейиливатқанлар йүз пирсәнт раст. Чүнки мән уйғур елидики ташқи дуня билән алақиси пүтүнләй үзүветилгән кишиләрниң ағзидин охшаш һекайиләрни аңлидим вә көрдүм. Сиз шундила хәвәрләрдә дейиливатқанларниң қилчиликму хата әмәсликини, қилчиликму ашуруветилмигәнликини тонуп йетидикәнсиз. Уларниң һәммиси раст вә һәқиқәтән йүз бериватиду». 

Ниһад җарири ханим хитай һөкүмитиниң районда бөлгүнчилик вә террорлуқни баһанә қилип йүргүзүватқан сиясәтлириниң әмәлийәттә мустәқиллиқни ойлимиған кишиләрниму шу койға салидиғанлиқини әскәртип: «хитай һөкүмитиниң баһаниси немә болушидин қәтийнәзәр, йүргүзүватқан сиясәтлирини ақлашқа йәтмәйду. Хитай һөкүмити районда «радикаллиқ» тин ибарәт йеңи бир мәдәнийәтни өз қоли билән бәрпа қиливетипту.» Деди. 

Йеқинда, бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики 25 дөләт кишилик һоқуқ кеңиши алий комиссариға имзалиқ мәктуп йоллаш арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан сиясәтлиригә наразилиқ билдүргән болса сәуди әрәбистан, бәһрәйн вә оман қатарлиқ нурғун әрәб мусулман дөләтлирини өз ичигә алған 50 кә йеқин дөләт хитайниң сиясәтлирини қоллап имзалиқ мәктуп язғаниди. Биз буни ниһад ханимниң сәмигә салғинимизда у уйғурларниң вәзийитини әрәб дунясида техиму кәң тонутуш зөрүрлүкини тәкитлиди. У буниң үчүн хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа мусулман хәлқләргә йүргүзүватқан сиясәтлири тоғрисида әрәб җамаитигә тоғра хәвәрләр берилиши керәклики, әрәб зиялийлири вә хәвәр органлириниң әмәлийәтни ашкарилашта башламчи болуши керәкликини вә шундақла әрәб дөләтлиридики һәрхил чоң иҗтимаий органлар арқилиқ әрәб һөкүмәтлиригә тәсир көрситишниң зөрүрлүкини тәкитлиди.

Толуқ бәт