Uyghur élini ziyaret qilghan ereb zhurnalist: "Xitayning siyasetliri Uyghurlarni yoq qilishni meqset qilghan" (2)

Muxbirimiz irade
2019-09-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Iyordaniyelik muxbir nihad jariri xanim Uyghur élide Uyghur bowayni ziyaret qilghan körünüshi. 2019-Yili iyul.
Iyordaniyelik muxbir nihad jariri xanim Uyghur élide Uyghur bowayni ziyaret qilghan körünüshi. 2019-Yili iyul.
Nihad Jariri xanim teminligen

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, nihad jariri xanim aldinqi anglitishimizda pütkül Uyghur rayonining emeliyette bir üsti ochuq türme ikenlikini éytqan we rayonni lagérlarnimu öz ichige alghan ghayet zor türmige oxshatqanidi.

U söhbitimiz jeryanida özini heyran qaldurghan yene bir weqening Uyghurlarning pasport alalmasliqi bolghanliqini éytip töwendikilerni éytti: 

"Men u yerde in'glizchini shundaq rawan sözleydighan bir Uyghur yash bilen parangliship qélip, uningdin 'én'gilizcheng bek yaxshi iken. Chet'ellerge chiqip oqushni xalamsen?' dep soridim. U manga: 'elwette xalaymen, emma méning pasportum yoq' dédi. Men heyran bolup: 'némishqa, sen pasport iltimas qilalaydighan yashqa kelgen tursang' dédim. U manga: 'kechürüng, men bu heqte gep qilalmaymen' dep jawab berdi. Men pasport mesiliside Uyghurlargha alahide zor qiyinchiliq barliqidin xewer taptim. U yer heqiqetenmu bir türmiken. U yerde boluwatqanlar bixeterlik tedbiri emes, sépi özidin bésim, sépi özidin zulum."

Nihad xanimning bayan qilishiche, u Uyghur élidiki ziyariti jeryanida melum bir jayda ushshaq-chüshshek mallarni satidighan bir ayal bilen parangliship qalghan. Bu Uyghur ayal gep qiliwétipla tuyuqsiz köz yashlirigha boghulup ketken we özining oghlining ikki yil ilgiri lagérgha élip kétilgendin béri hazirghiche qoyup bérilmigenlikini éytip bergen. Nihad xanim bu heqte mundaq deydu: 

"U ayal manga oghlum üchün du'a qilip qoyung, dédi. Uning qolidin oghli üchün du'a qilishtin bashqa ish kelmeydiken. Emma ochuq-ashkara halda du'amu qilalmaydiken. Chünki bilginingizdek, u yerde namaz oqush cheklen'gen. Men yene qeshqerde bir chayxanigha kirdim. U yerde ademler xushal-xuram halda usul oynaydiken. Men shu yerde manga oxshash bir sayahetchi xitayning yardimi bilen chayxanidiki bir yashan'ghan Uyghurdin 'siler némishqa xushal?' dep soridim. U boway manga 'bizning hazir yeydighinimiz bar, qorsiqimiz toq, shunga xushal' dédi. Men yene bashqa so'allarni soray, dep éghizimni échip turushumgha u boway manga éghizini sértmilighan isharetni qildi. Men u bowayning 'bizning éghizmiz étik' démekchi bolghanliqini chüshendim." 

Nihad jariri xanim Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan bu bixeterlik tedbirlirining alliqachan bir bixeterlik tedbiri bolushtin halqip ketkenlikini eskertip, buning Uyghurlarni yoq qilishni niyet qilghan tedbirler ikenlikini éytti. U yene Uyghur élide yüz bériwatqanlar heqqide oxshimighan pikirge ige kishilerge qarita töwendikilerni bayan qildi: 

"Islam dini Uyghurlarning bir qismi, ularning medeniyitining bir qismi iken. Emma menche rayonda yüz bériwatqanlarning din bilen alaqisi yoq. Bixeterlik bilen téximu alaqisi yoq. Xitay hakimiyitining meqsiti op-ochuqla Uyghurlarni bu dunyadin yoq qiliwétish iken. Men buni assimilyatsiye qilish emes, belki Uyghurlarni yer yüzidin öchürüwétishni meqset qilghan siyaset, dep qaraymen. Xitay hökümiti Uyghurlarning medeniyitini mejburiy yosunda suslashturup, xitay medeniyiti ichige singdürüwétish arqiliq Uyghur milliy medeniyiti we kimlikini yoq qilishqa urunuwétiptu. Bu zor bir xataliq." 

Nihad xanimning bayan qilishiche, u Uyghur élini ziyaret qilip qaytip kelgendin kélip, merkizi dubeydiki "Axbar alan" namliq ereb téléwiziyeside ziyaretliri heqqide bir programma tarqatqan. Programma tarqitilghandin kéyin kishiler uningdin eng köp sorighan so'al "Gherb axbarat wastilirida déyiliwatqanlar rastmiken?" dégendin ibaret bolghan. Chünki nihad xanimning éytishiche ereb dunyasida omumyüzlük halda gherbning xewerlirige guman bilen qaraydighan xahish mewjut iken. Shunga nihad xanim özining shundaq sorighanlargha biz anglighan xewerler yüz pirsent rastken, dep jawab bergen. U mundaq dédi: "Xewerlerde déyiliwatqanlar yüz pirsent rast. Chünki men Uyghur élidiki tashqi dunya bilen alaqisi pütünley üzüwétilgen kishilerning aghzidin oxshash hékayilerni anglidim we kördüm. Siz shundila xewerlerde déyiliwatqanlarning qilchilikmu xata emeslikini, qilchilikmu ashuruwétilmigenlikini tonup yétidikensiz. Ularning hemmisi rast we heqiqeten yüz bériwatidu". 

Nihad jariri xanim xitay hökümitining rayonda bölgünchilik we térrorluqni bahane qilip yürgüzüwatqan siyasetlirining emeliyette musteqilliqni oylimighan kishilernimu shu koygha salidighanliqini eskertip: "Xitay hökümitining bahanisi néme bolushidin qet'iynezer, yürgüzüwatqan siyasetlirini aqlashqa yetmeydu. Xitay hökümiti rayonda "Radikalliq" tin ibaret yéngi bir medeniyetni öz qoli bilen berpa qiliwétiptu." dédi. 

Yéqinda, birleshken döletler teshkilatidiki 25 dölet kishilik hoquq kéngishi aliy komissarigha imzaliq mektup yollash arqiliq xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasetlirige naraziliq bildürgen bolsa se'udi erebistan, behreyn we oman qatarliq nurghun ereb musulman döletlirini öz ichige alghan 50 ke yéqin dölet xitayning siyasetlirini qollap imzaliq mektup yazghanidi. Biz buni nihad xanimning semige salghinimizda u Uyghurlarning weziyitini ereb dunyasida téximu keng tonutush zörürlükini tekitlidi. U buning üchün xitay hökümitining Uyghur we bashqa musulman xelqlerge yürgüzüwatqan siyasetliri toghrisida ereb jama'itige toghra xewerler bérilishi kérekliki, ereb ziyaliyliri we xewer organlirining emeliyetni ashkarilashta bashlamchi bolushi kéreklikini we shundaqla ereb döletliridiki herxil chong ijtima'iy organlar arqiliq ereb hökümetlirige tesir körsitishning zörürlükini tekitlidi.

Toluq bet