Béyjingdin tashlan'ghan sirtmaq: lagérlar heqqidiki ispatlar (1)

Muxbirimiz eziz
2021-09-16
Share
Shi jinpingning Xitay re'isi shi jinpingning süriti ékranda körsitilgen xoten bazirigha kirish éghizining tekshürüsh ponkitida qatar öchiret turghan Uyghurlar. 2017-Yili 3-noyabir, xoten.
AP

21-Esirning béshida tarix alliqachan "Emdi qaytilanmaydu" dep wede bergen irqiy qirghinchiliqning Uyghurlarning béshigha kelgenliki hemde buning barghanséri mukemmel sistéma éliwatqanliqi köplep melum bolghandin kéyin Uyghur diyaridiki birinchi nomurluq hoquqdar chén chüen'goni eyiblesh sadaliri köplep otturigha chiqishqa bashlidi. Shuningdek ilgiriki waqitlarda mu'eyyen salmaqni igilep kelgen bezi qarashlar, jümlidin "Merkezning köpligen siyasetliri eslide bek yaxshi tüzülgen, emma bu siyasetler yerlik emeldarlarning qolida bashqiche ijra bolup, jiq buzulup kétidu" dégendek chüshenchiler bu qirghinchiliq we basturushni biwasite halda chén chüen'gogha baghlap qoyushqa bashlidi. Bu pikir kéyinche barghanséri keng tarqilip bir qisim dunyawi axbarat wasitiliride, jümlidin "Blombérg xewerliri" qatarliqlarda "Chén chüen'go hazirqi lagér siyasetlirining bash layihiligüchisi" dégendek hökümler otturigha chiqti. 2020-Yili amérika hökümiti lagérlar mesilisi tüpeylidin bir qisim xitay emeldarlirigha jaza bergendimu chén chüen'go shular ichidiki eng yuqiri derijilik memuriy emeldar bolup qaldi. Emma washin'gton shehiridiki "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi, doktur adryan zénzning eng yéngi tetqiqatliri nöwette Uyghurlarning boynigha sélin'ghan bu zor sirtmaq sheklidiki lagér siyasitining heqiqiy "Bash inzhénéri" shi jinping ikenliki, bu siyasetlerni ijra qilishta xitay merkiziy hökümitining toluq halda arqa tirek bolup kelgenlikini sherhlep berdi. Doktur adryan zénzning bu heqtiki izdinishliri ötken hepte londonda échilghan "Uyghur sot kollégiyesining ikkinchi qétimliq guwahliq yighini" da tunji bolup sistémiliq sherhlendi.

Bu heqtiki tetqiqatning yazma nusxisi bolsa "Jéymis tawn fondi" torida 14-séntebir élan qilin'ghan bolup, bu yéngi doklatta doktur adryan zénz nöwette Uyghur diyarida izchil dawam qiliwatqan lagér sistémisi heqqidiki "Bash yolyoruq" ning emeliyette 2014-yilila ashkara otturigha qoyulghanliqini körsitip ötidu. Shu yili ürümchige xizmet tekshürüshke barghan shi jinping yuqiri derijilik kadirlar yighinida "Shinjang xizmitide térrorluqqa, singip kirishke we bölgünchilikke qarshi omumyüzlük küresh qilish lazim" dep körsetme bergen. Shuningdek "Islam ashqunluqi" ning wirusqa oxshaydighanliqi, emma buni yoqitishta jezmen "Ichkirilep kirip, aghriqqa chidap dawalash" lazimliqi, bu jeryanda "Qilchilikmu rehimdillik qilishqa bolmaydighanliqi" ni alahide jékiligen. Ene shu körsetmiler asasida qisqa mezgillik teyyarliqtin kéyin 2016-yili chén chüen'go tibettin ürümchige yötkep kélin'gen we Uyghur aptonom rayonluq partkomning birinchi sékrétarliqigha teyinlen'gen. Shuningdin kéyin nöwettiki zor tutqun we lagér sistémisining perdisi échilghan.

Doktur adryan zénzning qarishiche, xitay hökümiti 2017-yili élan qilghan "Sh u a r ning diniy ashqunluqni tügitish nizami" we uning 2018-yilidiki tüzitilgen nusxisi merkiziy hökümetning bu xizmetke biwasite arilashqanliqini körsitidiken. Aldinqisida "Diniy ashqunluqni tügitish üchün buning tesirige uchrighanlarni qayta terbiyelesh lazim" dégen maddilar qanuniy asasqa ige qilin'ghan bolsa, kéyinki'iside "Terbiyelesh merkezlirini omumlashturush mejburiyetke aylandurulghan". Bolupmu bu tedbirlerning élinishigha xitay kompartiyesi siyasiy byurosining xitay hakimiyitining yürikini teshkil qilidighan yette kishilik da'imiy komitéti biwasite arilashqan. Yene kélip Uyghur diyaridiki xitay da'irilirining "Bash sékrétar shi jinpingning muhim yolyoruqlirini qet'iy ijra qilip, terbiyelesh merkezliri arqiliq ashqunluq we térrorluq idiyelirini yoqitish xizmitide muhim ghelibilerni qolgha keltürduq" dégen mezmundiki köp qétimliq bayanlirimu buni delilleydiken.

Aptorning bayan qilishiche, Uyghur diyaridiki lagér sistémisini qanuniy asasqa ige qilidighan qanun-nizamlar "Yürüsh-turush pa'aliyetliride mesile bar kishilerni merkezleshtürüp terbiyeleshni normallashturush, ölchemleshtürüsh we qanunlashturush" qa hül sélip bergen. Mushu qanun-nizamlar élan qilin'ghandin kéyinla zor kölemlik tutqun bashlan'ghan. Ene shu yosunda tutqunning qanuniy asasi yaritilghan, lagér sistémisi bolsa bu qanun-nizamlarni emelge ashuridighan makan boshluqini peyda qilghan. Mana mushu qanun-nizamlarning tüzüp chiqilishigha xitay merkiziy hökümitining qandaq qol tiqqanliqi bolsa xitay merkiziy siyasiy-qanun komitétining neshr epkari bolghan "Qanunchiliq géziti" ning 2017-yili 11-apréldiki sanida élan qilin'ghan bu heqtiki maqalida éniq éytilghan. Uningda bayan qilinishiche, mezkur qanun-nizamlar tüzüp chiqilghandin kéyin bu heqte keng kölümde pikir élin'ghan. Bu jeryandiki pikir élishqa xitay merkiziy hökümitige biwasite qarashliq bolghan "Merkez shinjang xizmiti ishxanisi", memliketlik xelq qurultiyi qanun xizmiti komitéti, döletlik diniy ishlar idarisi qatarliqlar biwasite ishtirak qilghan.

"Qanunchiliq géziti" diki bu uchurlarning asasliq menbesi "Sh u a r xelq qurultiyi qanun xizmiti komitéti" ning mudiri chin wéyning bayanliri bolup, u "Ashqunluq we térrorluqqa qarshi nizam" ning tüzüp chiqilishigha biwasite ishtirak qilghan. U bu heqtiki sözide yuqiriqi üch orundin bashqa yene "Shinjangdiki 20 nechche nazaret we idare bu nizamning tüzüp chiqilishigha qatnashti" dégen. 2016-Yili mayda bu nizamni axirqi yosunda qarap chiqish xizmiti Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining 22-qétimliq yighinida tamamlan'ghanda "Partiye merkiziy komitéti we aptonom rayonluq partkomning "Diniy ashqunluqni yoqitish xizmitige zor derijide diqqet qiliwatqanliqini, shundaqla bu xizmetni muhim qarar süpitide mu'eyyenleshtürgenlikini" tekitligen.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet