Béyjingdin tashlan'ghan sirtmaq: lagérlar heqqidiki ispatlar (2)

• Muxbirimiz eziz
  2021-09-17

Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliq we zor kölemlik tutqun herikitige xitay merkiziy hökümitining qaysi derijide arilashqanliqi 2017-yili élan qilin'ghan “Ashqunluqqa qarshi turush” heqqidiki nizamning tüzüp chiqilishida deslepki qedemde ipadilinidu. Bu ehwallar washin'gton shehiridiki “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi doktur adriyan zénzning ikkinchi nöwetlik “Uyghur sot kollégiyesining guwahliq yighini” da sözligen sözliride hemde 14-séntebir küni “Jéymis tawn fondi” ning torida élan qilin'ghan bu heqtiki mexsus doklatida alahide sherhlinidu.

Aptorning qarishiche, xitay merkiziy hökümitining bu xildiki biwasite arilishish herikiti 2018-yili Uyghur diyaridiki “Ashqunluqqa qarshi turush nizami” ni tüzitish we özgertip élan qilish xizmitide yene bir qétim öz ipadisini tapqan. Bu qétimqi “Tüzitish pikri” de éniq qilip “Aptonom rayonluq partkom we aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitétining munasiwetlik rehberliri, shuningdek (aptonom rayonluq) siyasiy qanun komitétidiki munasiwetlik yoldashlarning memliketlik xelq qurultiyi qanun komitétigha bérip u jaydiki munasiwetlik xadimlar bilen bu heqte tepsiliy muhakime qilishqan” liqi éytilghan. Shundaqla ularning tüzitish pikrini alghandin kéyin yene bir qétim ürümchige qaytip kélip, bu nizamni toluq özgertip chiqqan. Ene shu teriqidiki ürümchi-béyjing sepiri birnechche qétim tekrarlan'ghan. .

Doktur adryan zénzning bayan qilishiche, xitay memliketlik xelq qurultiyining re'isi li jenshu qurultay qarmiqidiki barliq komitétlarning, jümlidin qanun komitétining xizmitige mes'ul bolup, u xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining yette kishilik da'imiy komitétida üchinchi nomurluq shexs hésablinidiken. “Merkez shinjang xizmiti ishxanisi” ning mes'uli hemde xitay “Memliketlik siyasiy kéngesh” ning re'isi bolghan wang yang bolsa tötinchi nomurluq shexs iken. 2018-Yili awghustta birleshken döletler teshkilatining jenwediki yighinida xitay hökümitining “Terbiyelesh merkizi” arqiliq Uyghurlardiki térrorluq amillirini yoqitiwatqanliqini alahide sherhligen xu lyenxé bolsa “Merkez shinjang xizmiti ishxanisi” ning mu'awin mudiri, shuningdek “Merkiziy birliksep bölümi” qarmiqidiki yéngidin qurulghan “9-Byuro” ning mu'awin bashliqi iken. “Memliketlik xelq qurultiyi”, “Memliketlik siyasiy kéngesh”, “Merkez shinjang xizmiti ishxanisi” qatarliq orunlarning Uyghur diyaridiki zor kölemlik tutqunni qanuniy asasqa ige qilghan “Ashqunluqqa qarshi turush nizami” we “Terbiyelesh arqiliq ashqunluqni tügitish” tedbirlirini tüzüp chiqish we tüzitishke ishtirak qilghanliqi, shuning bilen birge bu orunlarning mes'ullirining xitay kompartiyesi merkiziy komitétidiki alahide orni birdek “Uyghur qirghinchiliqi” dep atiliwatqan bu hadisining béyjing bilen qaysi derijide baghlinidighanliqini téximu ochuq körsitip béridiken. .

Aptorning qarishiche, Uyghur diyaridiki “Qayta terbiyelesh merkizi” dep atiliwatqan zor kölemlik lagér sistémisini qanuniy asasqa ige qilishtimu xitay merkiziy hökümitining biwasite qoli mewjut iken. 2017-Yili awghustta xitay merkiziy siyasiy qanun komitétining re'isi ming jyenju “Sh u a r diki türme we tutup turush orunlirining terbiyelesh we özgertish xizmetliridiki ehwalini tekshürüsh” üchün köp qétim Uyghur diyarida xizmet ziyaritide bolghan. Uning mushu ziyaretlerde lagérlarnimu “Közdin kechürgen” liki algha sürülidu. Chünki bu waqitta xitay hökümiti izchil lagérlarning mewjutluqini téxi inkar qiliwatqan waqitlar bolup, shuningdin birer yil ötkendin kéyin xelq'aradiki taghdek ispatlar aldida andin “Terbiyelesh merkizi” ni étirap qilghan. Ming jyenju bu jeryanda “Shinjang qanun sistémisidiki yoldashlar térrorluq we ashqunluqqa qarshi turushta körünerlik utuqlarni qolgha keltürgen. Shundaqla partiye merkiziy komitétining shinjang xizmiti istratégiyesi we bash sékrétar shi jinpingning shinjang xizmiti heqqidiki muhim yolyoruqlirini toluq ijra qilghan” dep mu'eyyenleshtürgen. “Sh u a r siyasiy kéngesh” ning re'isi, 19-qurultayning wekili bolghan nurlan abdumenjin 2018-yilidiki bir qétimliq yuqiri derijilik rehberler yighinida “Tüzitilgen ‛nizam‚ning rohi boyiche kespiy terbiyelesh merkezlirini kéngeytish qurulushi bash sékrétar shi jinping yadroluqidiki partiye merkiziy komitétining shinjang xizmiti istratégiyesini emelge ashurushtiki bir muhim tedbir” dégen. .

Xitay merkiziy hökümitining lagér qurulushigha arilashqanliqi heqqidiki bayanlar xitay hökümitige baghlinishliq orunlarning bu heqtiki doklatliridimu alahide tekitlinidu. 2018-Yili “Shinjang uniwérsitéti” teshkilligen bir qisim oqutquchilarning “Terbiyelesh merkezlirini ékskursiye qilishi” heqqidiki doklatta oqutquchilarning wekilliridin ottura asiya tetqiqat institutining mudiri ming nen “Partiye merkiziy komitétining shinjang xizmiti istratégiyesini toluq emelge ashurush üchün kespiy terbiyelesh merkezlirini qurup chiqish bekmu zörür. Mushu merkezlerni ékskursiye qilish arqiliq ashqunluq idiyelirining asaritidin xalas bolush we namratliqtin qutulup bay bolushqa yüzlinishte buning bekmu muhim roli barliqini hés qilduq. Shinjangdiki bu xil ‛terbiyelesh merkizi arqiliq ashqunluqni tügitish‚, shu arqiliq ‛jungxu'a ortaq kimliki‚ chüshenchisini ashurup ijtima'iy muqimliq berpa qilishtek sinaqtin ötken charilerni hökümitimiz pütün dunya xelqige sowgha qilishi lazim” dégen.

Xitay merkiziy hökümitining “Ashqunluqni tügitish” we lagér sistémisi berpa qilishqa bu xildiki arilishish we qol tiqishi toghrisidiki bayanlar “Sh u a r hökümetning re'isi” shöhret zakirning sözliridimu alahide tilgha élin'ghan. U 2019-yilidiki lagérlar témisidiki muxbirlarni kütüwélish yighinida “Bash sékrétar shi jinping yadroluqidiki partiye merkiziy komitéti nöwettiki shinjang xizmitige zor ehmiyet berdi. Bash sékrétar shi jinping biwasite shinjanggha bérip ziyaret we tekshürüshte bolup, bu jehettiki xizmetlerge biwasite riyasetchilik qildi. Shundaqla muhim körsetmilerni berdi” dégen. Bu xildiki bayanlar shöhret zakirning bayanliridin bashqa xitay hökümitining kaniyi bolghan “Xelq géziti” ning 2019-yili 26-féwral sanida élan qilin'ghan “Bash sékrétar shi jinpingning ‛ikki yighin‚ mezgilidiki muhim yolyoruqliri shinjang xizmi'itide toluq ijra qilindi” serlewhilik maqalida, shuningdek xitay hökümitining chet'ellerdiki bir qisim elchixana we konsulxanilirining tor betliride élan qilin'ghan bu heqtiki xewerlerde qayta-qayta uchraydiken.

Aptor mushu ehwallarni omumlashturup؛ “Türlük höjjetler Uyghurlar duch kéliwatqan bu qirghinchiliq siyasetlirining tüzüp chiqilishi we ‍ijra qilinishigha xitay merkiziy hökümitining biwasite arilashqan we körsetme bergen, bu heqtiki qanun-nizamlar we lagér mu'essesilirining berpa bolushida shi jinping birdek “Yadroluq shexs” bolghan, dep xulase chiqiridu.

Adriyan zénzning bu doklati élan qilin'ghandin kéyin muhajirettiki Uyghur jama'itining qizghin alqishigha érishti. Amérikadiki musteqil analizchi ilshat hesen bu heqte söz qilip, xitay hökümitining emeliyette yillardin buyan Uyghurlar mesiliside yuqiridin-töwen'giche bir yaqidin bash chiqarghan halda ortaq hemkarliq boyiche ish körüp kelgenlikini tekitlidi. Uning qarishiche, 2016-yili awghustta chén chüen'goni tibettin Uyghur diyaridiki eng chong hoquqdar qilip yötkep kelgenning özila shi jinpingning Uyghur qirghinchiliqini burunla pilanlap bolghanliqini körsitidiken.

Ilshat hesenning pikriche, shi jinping xitay kompartiyesining aliy hoquqini qolgha alghandin kéyin birnechche qétimliq “Shinjang xizmiti” yighini achqan hemde özi bu yighin'gha biwasite riyasetchilik qilghan. Mushuning özila ene shu yighinlardin kéyin uzun ötmey Uyghur diyarida omumyüzlük bashlan'ghan irqiy qirghinchiliqqa shi jinpingning qaysi derijide qol tiqqanliqini biwasite halda körsitip béridiken.

Melum bolushiche, bu doklatning élan qilinishi Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliqning heqiqiy ehwalini téximu tepsiliy we küchlük pash qilishta zor derijide ijabiy qimmetke ige, dep qaralmaqtiken.