Уйғурлар дуч келиватқан киризис вә йәһудийларниң инкаси

Мухбиримиз әзиз
2020-10-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати орунлаштурған «уйғурлар дуч келиватқан кризис вә йәһудийларниң инкаси» темисидики мәхсус муһакимә йиғининиң уқтуруши. 2020-Йили 22-өктәбир. Вашингтон, америка.
Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати орунлаштурған «уйғурлар дуч келиватқан кризис вә йәһудийларниң инкаси» темисидики мәхсус муһакимә йиғининиң уқтуруши. 2020-Йили 22-өктәбир. Вашингтон, америка.
UHRP.org

Хитай һөкүмитиниң өткән бирнәччә йилда пүткүл уйғурлар диярини исми-җисмиға лайиқ сақчи дөлитигә айландуруши һәмдә буниңға улапла милйонлиған кишини лагерларға қамиши билән буниңдин 75 йил илгири пүтүн дуняға җакарларған «әмди қайтиланмайду» дегән вәдә йәнә бир қетим дуня җамаәтчиликиниң диққитини қозғиди. Болупму ташқи дунядин қәтий мәхпи тутиливатқан лагерлардики өлүм вәқәлириниң көпләп мәлум болуши билән инсанийәтниң йәнә бир қетимлиқ зор қирғинчилиққа йүзлиниватқанлиқи техиму зор әндишиләрни қозғиди. Бу мәсилиләргә қарита ғәрб дунясидики бир қисим һөкүмәтләр паал инкас қайтуруватқанда хитай һөкүмитиниңму иқтисадий контроллуқ арқилиқ өз қилмишлириға ташқи дунядин «һемайичи» излиши йәнә бир яқтин бу мәсилиләрниң техиму яхши билинишигә түрлүк тосалғуларни пәйда қилишқа башлиди. Бу җәрянда иккинчи дуня уруши мәзгилидә мушу хилдики ирқий қирғинчилиқни баштин кәчүргән йәһудийлар җамаитиниң охшимиған мәмликәт вә охшимиған сорунларда көкрәк керип оттуриға чиқиши һәмдә уйғурлар һәққидә сөз қилип адаләтни яқлиши барғансери көп алқишқа еришишкә башлиди.

Йәһудийлар җамаитиниң мушу хилдики һәққанийәтни һимайә қилиштәк һәрикитиниң уйғурлар дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәләрни дуняға аңлитишта қандақ роли болғанлиқи һәмдә бу җәһәттики хизмәтләрни қандақ қилғанда техиму зор көләмгә вә қоллашқа игә қилғили болидиғанлиқини муһакимә қилиш үчүн вашингтон шәһридики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати 22-өктәбир күни чүштин кейин мәхсус муһакимә йиғини чақирди .

Бу қетимқи муһакимә йиғини икки басқучқа айрилған болуп, алдинқи басқучта уйғур җәмийити дуч келиватқан паҗиәләрниң уйғурлар үчүн қандақ киризисларни пәйда қиливатқанлиқи һәққидә сөз болди. Алди билән «детроит йәһудийлар җамаити алақә кеңиши» ниң рәиси раббай ашер лопатин сөз елип, өзлириниң адәттә йәрликкә мунасивәтлик мәсилиләр билән мәшғул болидиғанлиқини, әмма нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан киризислар барғансери еғирлаватқан болсиму бу ишлардин көп кишиләрниң техичә хәвәрсиз йүриватқанлиқини, шундақ болғанлиқи үчүн һазир бу паҗиәләрни техиму көп саһәгә билдүрүшниң зөрүр болуватқанлиқини, шу сәвәбтин һәрқайси җайлардики йәһудийлар җамаитиниң бу мәсилигә өз мәсилиси қатарида җиддий муамилә қиливатқанлиқини сөзләп өтти. Шуниңдәк уйғурлардики бу паҗиәләрниң һазирқи әһвали һәққидә мәлумат беришни уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанатқа һавалә қилди. 

Өмәр қанат сөзидә уйғурлар һәққидә қисқичә чүшәнчә бәргәндин кейин «хитай үчүн шәрқий түркистан әң зор енергийә мәнбәси, шуниңдәк сиясий, иқтисад вә дуняви алақә үчүн ғайәт зор дәриҗидә муһим болған бир район. Уйғурлар һазир дуч келиватқан бу зулумлар әмәлийәттә буниңдин нурғун йиллар илгири башланған» дәп көрсәтти. Шуниңдәк өтмүштин тартип давам қилип кәлгән бу зулумларниң 2010-йилидин кейин юқири пәллигә көтүрүлүшкә башлиғанлиқи, әмдиликтә болса буниң юқири пәллиси сүпитидә милйонлиған кишиниң лагерға қамилиши келип чиққанлиқини шәрһиләп өтти. Шу қатарда хитай даирилириниң уйғур җамаитигә қарита «нәсәбини үзүп ташлаш, йилтизини қирқип ташлаш, алақисини үзүп ташлаш, мәнбәсини кесип ташлаш» дегән сиясәт бойичә иш көрүватқанлиқини, әмдиликтә буниң толуқ әмәлгә ешип, пүткүл уйғур җәмийитиниң буниңдики ортақ қурбанлиққа айланғанлиқини, шу сәвәбтин милйонлиған уйғурлар лагирларға қамилип болғанда уларниң пәрзәнтлириниң хитай һөкүмити башқуришидики йәслиләргә йөтклип, тил вә меңиси ююливатқанлиқини, «вашингтон почтиси» қатарлиқ чоң ахбарат вастилириниң бу җайларни «балилар лагери» дәп атиғанлиқини баян қилди. Өмәр қанат йәнә шаһитларниң баянлири вә сүни һәмра сүрәтлирниңму бу әһвалларни испатлаватқанлиқини, әмдиликтә бу ишларниң юқири пәллиси болған мәҗбурий әмгәкниң мәлум болуватқанлиқини сөзләп келип америка һөкүмити вә йәһудийлар җамаиитиниң бу хил мәҗбурий әмгәкни чәкләш саһәсидики әмәлий паалийәтлиригә юқири баһа бәрди. 

Бу қетимқи йиғинға иштирак қилған уйғур гуваһчилардин вашингтон шәһиридики адвокат рәйһан әсәт асаслиқи өз инисиниң қисмәтлири арқилиқ уйғур җәмийити дуч келиватқан паҗиәниң маһийитини сөзләп өтти. У сөзидә һазир бирнәччә милйон уйғурниң лагерға қамилип болғанлиқи һәққидә санлиқ мәлуматларниң оттуриға чиқиватқанлиқини, бу уйғурларниң өзи пәқәт сан-сифир әмәс, улар өзара қериндашлар икәнликини, нөвәттә лагерға қамалған бу кишиләрниң әмәлийәттә уйғурларниң әң сәрхил кишилири икәнликини алаһидә тәкитлиди. У йиғин әһлигә иниси һәққидә қисқичә чүшәнчә берип униң әйни вақитта зиярәтчилири наһайити көпәйгән «бағдаш тори» ни қурғанлиқи, бу тор бәтниң маһийәттә хитай һөкүмити билән йәрлик кишиләр оттурисда көврүк болуш ролини ойниғанлиқини, 2015-йили болса иниси әкбәр әсәтниң уйғур дияриниң өткән 60 йиллиқ мусаписигә беғишланған «мән шинҗаңни сөйимән» программисини тәшкиллигәнликини, шу җәрянда уйғур вә башқа түркий тиллиқ милләтләрни, шундақла хитай тордашлириниму мушу мунбәргә җәм қилғанлиқини, бу җәрянда мейип балиларға ярдәм бериш дегәндәк көп хил хәйри-еһсан ишлирини қилғанлиқини сөзләп өтти. Рәйһан әсәтниң билдүришичә, хитай һөкүмити униң инисини америкадики паалийәттин қайтип беришиғила қолға алған. Хитай һөкүмитиниң өзлири әйни вақитта «мунәввәр пуқра» дәп тәқдирлигән мушундақ бир мунәввәр яшни қолға елип лагерға қамишиниң өзи буниңдики маһийәтниң немиликини әң рошән намайән қилидикән. Униң билдүришичә, йәһудийлар уйғур җәмийитиниң мушу хилдики паҗиәлирини дуняға билдүрүштә бәк көп тиришчанлиқ көрситиватқан болуп, дуня буниңдин 75 йил илгири «әмди қайтиланмайду» дәп вәдә бәргән бу ишлар һазир уйғурларниң бешиға кәлмәктә икән. 

Йиғинниң иккинчи басқучида һәрқайси җайлардики йәһудийлар җамаити өзлириниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни дуняға аңлитиш вә бу саһәдә техиму көп қоллашни пәйда қилиш үчүн қиливатқан паалийәтлиридин мәлуматлар бәрди. Шу қатарда «явропа йәһудий оқуғучилар бирләшмиси» ниң вәкили елан силби өзлириниң явропадики алий мәктәп оқуғучилар арисида уйғурлар мәсилисиниң билиниши үчүн қиливатқан һемайигәрлик паалийәтлириниң рошән үнүмләргә еришиватқанлиқини тонуштуруп өтти. Мәзкур бирләшминиң рәиси бини гутман болса өтмүштики «әмди қайтиланмайду» дегән тарихий шуарниң нөвәттики уйғур киризисида йәнә бир қетим тәкрарлиниватқанлиқини, шуңа өзлириниң явропадики һәрқайси тәшкилатлар вә һөкүмәтләрниң диққитини уйғурлар мәсилисигә бураш, бу паҗиәләрниң алдини елиш вә буниңға қарши әмәлий тәдбир қоллиниш үчүн паал хизмәтләрдә болуватқанлиқини сөзләп өтти. 

Бу қетимқи муһакимә йиғиниға тәклип қилинған йәнә бир алаһидә меһман американиң сабиқ хәлқара диний етиқад әркинлики баш әлчиси, раббай дейвид саперситейн иди. У хитай һөкүмитиниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрниң ашкара болушидин нәқәдәр қорқидиғанлиқини, шуниң үчүн уларниң бу җәһәттә қанчилик күч сәрп қиливатқанлиқини сөзләп келип, уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрниң әмәлийәттә 2009-йилидики «5-июл вәқәси» дин башлапла оттуриға чиққанлиқини, әмдиликтә буниң қирғинчилиқ түсини алған зор бастурушқа қарап меңиватқанлиқини сөзләп өтти. 

Әнглийәдики «йәһудий җамаити бирлики» ниң директори мя хасенсон ханим болса әнглийәдики йәһудийлар җамаитиниң уйғур тәшкилатлири билән бирликтә уйғурлар мәсилисини әнглийә пуқралири вә әнглийә һөкүмитигә аңлитип, уларни бу мәсилидә әмәлий тәдбир қоллинишқа дәвәт қилиш хизмәтлиридин мәлумат бәрди. Калифорнийәдики «йәһудийлар дуняға нәзәр» тәшкилатиниң рәиси серена ханим болса уйғурлар дуч келиватқан киризислар һазир шунчә еғир бир сәвийигә берип қалған болсиму, әмәлийәттә буниңдин хәвәрдар сиясийонларниң унчә көп әмәсликини, шуңа өзлириниң бу реаллиқни дуняға аңлитишни өзлириниң мәҗбурийити дәп қарап, зулумға қарши өз авазини чиқириш үчүн тиришчанлиқ қиливатқанлиқини баян қилди. 

Йиғинниң ахирида йиғин иштиракчилириниң соаллириға җаваб берилди. Шу қатарда канада парламентиниң уйғурлар дуч келиватқан киризисни «қирғинчилиқ» дәп атиғанлиқиниң техиму көп дөләтләр үчүн түрткилик рол ойнайдиғанлиқи, шуниңдәк лагиерлар җиддий кеңийиватқан әһвалда бу саһәдә техиму көп хизмәтләрни қилишниң лазимлиқи алаһидә тәкитләнди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт