Xitayning Uyghur ziyaliylirini derslik kitab üchün jazalishi mutexessislerni heyran qaldurghan

Muxbirimiz erkin
2021-04-14
Share
Xitayning Uyghur ziyaliylirini derslik kitab üchün jazalishi mutexessislerni heyran qaldurghan Xitay hökümiti ishligen "Térrorluqqa qarshi küreshtiki xirislar" namliq höjjetlik filimning 4-qismidin kesip élin'ghan.
Social Media

Xitayning CGTN téléwiziye qanili bu ayning bashlirida tarqatqan "Kölenggidiki urush: shinjangning térrorluqqa qarshi kürishidiki xirislar" namliq filimda 2003-yili tarqitilghan Uyghur edebiyat derslik kitabini "Bölgünchilik", "Térrorluq", "Ashqunluq" idiyesini tarqitish bilen eyiblinip, kitabni tüzüshke qatnashqan we uninggha yétekchilik qilghan yalqun rozi, wahitjan osman, abdurazaq sayim, sattar sawut qatarliq Uyghur ziyaliylirini we mes'ul kadirlirini jawabkarliqqa tartqan.

Halbuki, xitay da'irilirining bu derslik kitab üchün Uyghur ziyaliylirini we kadirlirini uzun yilliq qamaqqa we kéchiktürüp ölüm jazalirigha höküm qilishi bu weqening eng paji'elik nuqtisidur. Bu filim 2-aprél élan qilinip arqidinla Uyghur aptonom rayonluq yuqiri sot sabiq ma'arip naziri sattar sawutning ikki yil kéchiktürülüp ölüm ijra qilishqa buyrulghanliqini élan qilghan.

Xitay hökümiti ishligen

Közetküchiler, 21-esirde bir derslik kitabning mezmuni bilen, bu kitabni tüzüshke qatnashqan Uyghur ziyaliyliri we mes'ul kadirlirining mezkur derslik kitab seweblik téléwizorlargha chiqirilip, atalmish "Jinayiti" ni iqrar qildurulushi, uzun yilliq qamaqqa höküm qilinish yaki ölümge buyrulushtek éghir jazalargha duchar bolushi otturisidiki mentiqini chüshinishte qiynalmaqta.

Amérikidiki adwokat reyhan es'et, Uyghur élide 2016-yildin béri ghayib bolghan nopuzluq tor betliridin "Baghdash" torining qurghuchisi ekber es'etning hedisidur. Uning éytishiche, ölüm jazasi nurghun döletlerde bolsimu, biraq bu jaza kishilerning hayatigha gherezlik zamin bolghan éghir jinayetlerge bérilidiken.

U dunyaning héchqandaq yéride derslik kitab üchün ölüm jazasi bérilmeydighanliqini bildürüp, "Ölüm jazasi hetta nurghun döletlerde mewjut emes. Chünki, bu exlaqiy jehettin xata, dep qaralghanliqi üchün nurghun döletlerde yoq. Hetta ölüm jazasi mewjut bolghan döletlerdimu bu kishilerning hayatigha qesten zamin bolushtek éghir aqiwet keltürüp chiqarghan jinayetlerge bérilidu. Derslik kitabi üchün ölüm jazasi béridighan ehwal dunyaning héchqandaq yéride yoq" dédi.

Bu kitab 2003 yili tarqitilip Uyghur oqughuchilirigha 13 yildek derslik qilip ötülgen. Biraq közetküchilerni heyran qaldurghini xitayning bu kitabni emdi kötürüp chiqip, radikalliq, bölgünchilik we térrorluqqa baghlishidur. Reyhan es'etning éytishiche, Uyghur élide bu kitabning testiqsiz derslik qilip ötülüsh mumkinchiliki yoq iken.

U mundaq deydu: "Derslik kitabliri meyli xitayda yaki amérikida bolsun her waqit qa'idileshtürülidu. Derslik kitablirini undaq asan testiqlimaydu. Uning testiqlinish jeryanimu waqit alidu. Bu kitabni xitay hökümiti özi testiqlighan. Men shuni éytimenki, basturush seweblik hemme nerse qanunsizliq, bölgünchilikke, qutratquluq qilishqa aylandi. Bu kitabni burun ularning özi testiqlighan, bu bir pakit. Emdi burulupla 'bu nersilerni bayqiduq'deydu. Eger bu menteqe bilen bolsa xitay hökümiti özining xitay tili ma'aripidimu nurghun mesililerni bayqaydu".

Xitayning "Kölenggidiki urush: shinjangning térrorluqqa qarshi kürishidiki xirislar" namliq filimida, derslik kitabidiki "7 Qizlirim"" ning hékayisi we 1940-yillardiki sabiq "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ning axirqi rehbiri exmetjan qasimining resimi "Bölgünchilik", "Térrorluq", "Ashqunluq" ning delili, dep körsitilgen. Filimda derslik kitabtiki uchturpan xelqining 1765-yilidiki manju chériklirige qarshi kürishide qurban bolghan "7 Qiz" ning hékayisidiki "Manju eskerliri" dégen söz "Xitay eskerliri" ge özgertilip, uningda "Xitay eskerliri" ge qarshi urush terghib qilin'ghan, dep eyiblen'gen.

Filimda yene exmetjan qasimining meydisidiki "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ning ay yultuzluq ordénimu "Bölgünchilik" ning ipadisi, dep eyiblen'gen. Halbuki, bu jumhuriyet xitay re'isi maw zédong teripidin 1949-yili "Junggo démokratik inqilabining birqismi" dep élan qilin'ghanidi. Amérikidiki Uyghurshunas, jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shon robértsning éytishiche, xitayning manju impériyesini "Xitay" déyishi bek toghra terip emes iken.

U mundaq dédi: "Xitay dölitining Uyghur rayonini ezeldin tartip xitayning bir parchisi déyishi uning izchil tekitlep kelgen tipik meydani. Bolupmu xitay döliti manju impériyesi 'xitay' dégenni bek tekitleydu. Biraq bundaq déyish bekmu toghra emes".

Lékin shon robértsning éytishiche, xitayning Uyghur derslik kitabini tartip chiqip, uning mu'elliplirini jazalishi uninggha "Bek heyran qalarliq" tuyulmighan.

U buning sewebini chüshendürüp, "Hökümitining yéqinqi 5 yildin béri Uyghur medeniyitini sheytanlashturushini nezerde tutqanda bu manga bek heyran qalarliq tuyulmidi. Elwette bu bek epsuslinarliq ish. Chünki bu hökümet nimining aghdurmichiliq ikenlikige bolghan chüshenchisidin waz kechmigenliki, Uyghur medeniyitige dawamliq bir jinayet ipadisi süpitide hujum qiliwatqanliqini körsitidu" dédi.

Yazghuchi yalqun rozi Uyghur derslik kitabini tüzüsh we tehrirleshke qatniship 15 yil késilgen Uyghur ziyaliylirining biri. Uning amérikidiki oghli, pa'aliyetchi kamaltürk yalqunning éytishiche, xitayning teshwiqat filimida nurghun nersiler chénip qalghan. U yalqun rozi qatarliqning 2018-yili 1-ayda sotlan'ghanliqi, xitayning derslik kitab toghrisidiki hékayini bir yildek waqit serp qilip toqup chiqqanliqini bildürdi.

Jorji washin'gton uniwérsitétidiki proféssor robértsning éytishiche, mezkur weqe xitay hökümitining Uyghur medeniyitige bolghan pozitsiyesini özgertkenlikining tipik ipadilirining biri iken. U mundaq deydu: "Méningche buningda yene shu nuqtigha diqqet qilish muhim, bolupmu derslik kitab weqesi hökümetning Uyghur medeniyitige alaqidar mesililerdiki pozitsiyesi özgertkenlikining tunji bésharetlirining biridur".

Shon robértsning körsitishiche, buningda xitay hökümiti qoyuq dindar, radikal yaki esebiy, dep qarighan kishilerni, shuningdek Uyghur serxillirining ichidiki muhim medeniyet erbablirini tutqun qilipla qalmay, "Ikki yüzlimichi" dep qarighan Uyghur kadirlirinimu keng kölemlik tutqun qilghan. U, shunga Uyghur derslik kitab heqqidiki teshwiqatlargha "Bek heyran qalmighanliqi" ni bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet