Uyghur ziyaliyliri: Uyghur medeniyitini saqlap qélish we rawajlandurush nöwettiki muhim wezipe

Muxbirimiz nur'iman
2020-04-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejliside Uyghur medeniyet kechlikige tizilghan buyumlar. 2018-Yili 5-mart, washin'gton.
Amérika dölet mejliside Uyghur medeniyet kechlikige tizilghan buyumlar. 2018-Yili 5-mart, washin'gton.
RFA

Xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyuwatqan Uyghur milliy medeniyiti we milliy kimlikini yoqitishni meqset qilghan halda yürgüzgen xilmu-xil siyasetliri ewjige chiqqanséri, dunyaning herqaysi jaylirida, herxil yat medeniyetning ichide yashawatqan Uyghurlar arisida Uyghur medeniyitini saqlap qélish, güllendürüsh sadaliri kücheymekte.

Yéqindin buyan ijtima'iy taratqularda Uyghur tarixi-medeniyiti, milliy chalghular, kiyim-kéchekler we tamaqlar tonushturulghan sehipiler téximu köp diqqet tartishqa bashlighan. Yotub qanallirida tamaq étish programmilirini tarqitiwatqan, Uyghurche usul derslirini échiwatqan yashlarmu programma jeryanida tamaq étishta ishlitidighan sözlerni, usul heriketlirini sap Uyghurche ishlitishke diqqet qiliwatqan bolup, bu chet'ellerdiki Uyghurlar arisida öz medeniyiti we örp-adetlirini saqlap qélishqa bolghan qiziqishning éshiwatqanliqini körsetmekte. Chet'ellerdiki Uyghur milliy medeniyitini saqlap qélishtiki muhim ehmiyetlik xizmetlerning biri bu heqte kitablarni neshr qilish bolup, 2019-yili 10-ayda londondiki Uyghur tili tetqiqat orni "Qisqiche Uyghur örp adetliri qamusi" namliq ikki qisimliq qamus xaraktérlik kitabni neshr qilip tarqatti. Bu kitab muhajirettiki Uyghurlar arisida qizghin alqishqa érishti. Bu kitabta bir kishining tughulghandin tartip balaghetke yétish, hüner-kesip qilish, toy qilish we taki axiret ishlirighiche barliq milliy örp-adetler tepsiliy tonushturulghan.

Elwette, Uyghur örp-adetliri tetqiqati Uyghur élide ilgirimu Uyghur péshqedem ziyaliyliri teripidin köp élip bérilip bir qisim eserler élan qilin'ghanidi.

"Qisqiche Uyghur örp-adetliri" namliq kitabning aptori memettursun zunun oqya ependi kitabi heqqide toxtitilish bilen birge nöwette Uyghur milliy kimliki we örp-adetlirini saqlap qélish we rawajlandurushning muhimliqini tekitlidi: u mundaq dédi: "Bu kitab, bundin burunqi örp-adetlirimizge a'it yézilghan kitablardin perqliq halda, eserdiki énskilopédik uchurlarni élipbe tertipi boyiche, emeliy ishlitilishi janliq shekilde izahlan'ghan. Mesilen؛ balilar oyunliri heqqidiki sözlükler bérilish bir waqitta, oynash tertipi tepsiliy tonushturulghan".

Nöwette, chet'ellerdiki Uyghurlar Uyghur élide Uyghur medeniyiti we tili éghir zerbige uchrawatqan bu ehwalda öz örp-adetliri, öz ana tilini saqlap qélish we ularni yéngi ewladlargha ögitish, qandaq qilghanda bu ishlarni ünümlük élip bérish mesilisidimu izdenmekte. Amérika alem qatnishi idarisining inzhénéri, "Uyghur projékt fondi" ning re'isi doktor erkin sidiq ependi nöwette duch kéliwatqan Uyghurlarning medeniyet krizisi, Uyghur örp-adetliri we medeniyitining xarab qiliniwatqanliqi, chet'ellerdiki Uyghurlarning qilishqa tégishlik ishliri heqqide toxtilip mundaq dédi: "Kompartiye Uyghurlarni pütünley yoqitiwétish üchün heriket qiliwatidu, bu mezgilde chet'eldiki Uyghurlarning wezipisi bek éghir. Uyghurlar choqum özini küchlendürüshi kérek. Eger özimiz küchlük bolmisaq qolimizda bar nersilernimu saqlap qalalmaydikenmiz". Doktor erkin sidiq yene munularni tekitlidi: "Medeniyitimizni saqlashni a'ilimizdin bashlishimiz kérek, balilirimizni xelq'araliq riqabetke qatnishalaydighan, Uyghurni yaxshi köridighan qilip terbiyelisek, kelgüside Uyghurlar üchün xizmet qilip béreleydu".

Amérikadiki medeniyetshunas doktori qahar barat Uyghurlarning milliy-medeniyitini saqlap qélishi heqqide köz qarashlirini otturigha qoyup mundaq dédi: "Biz bek éghir krizisqa uchrawatimiz, buningmu bir axiri bolidu. Axirida yarilan'ghan millitimiz yarilan'ghan, zédilen'gen medeniyiti bilen qipqalidu. Chet'eldiki bizlerning qolimizdin kélidighini, balilirimizgha örp-adetlirimizni ögitishimiz we özimiz emeliy shundaq yosunda yashishimiz kérek".

Memettursun zunun muhajirettiki Uyghurlarning medeniyet krizisigha taqabil turushtiki tirishchanliqlirini mu'eyyenleshtürüp, Uyghurlar chet'ellerde özlirining ana til mekteplirini, ansambillirini, neshriyatlirini rawajlanduruwatqanliqini, bular bir milletning mezmut turushining asasi ikenlikini, Uyghur millitining öz medeniyitini saqlap qalalaydighanliqigha ishinidighanliqini éytti.

Awstraliyediki Uyghur ziyaliysi fatime seyyah xanim "Qisqiche Uyghur örp-adetliri" we bashqa Uyghurlar özliri yazghan Uyghur örp-adetlirige we medeniyitige a'it kitablarning chet'ellerdiki Uyghur ewladlirigha öz medeniyitini öginishte muhim paydilinish roli oynaydighanliqini tekitlidi we bu kitabtiki uchurlarning köp ikenlikini tekitlep: "Bu kitabta Uyghur medeniyitige a'it her qandaq mezmun tépilidiken, biz untulup qalghan örp-adetlirimiznimu tépiwalalaydikenmiz" dep eskertti.

Memettursun ependi öz kitabini Uyghurlar nöwette milliy krizisqa duch kéliwatqan peytte, xitay da'iriliri teripidin yoqitiliwatqan Uyghur milliy medeniy-miraslirini saqlap qilish we tereqqiy qildurushining muhimliqidin chiqish qilip turup tüzgenlikini bildürdi.

Toluq bet