Дәррин байлер: «милләтләр ара тойлишиш дәвридики уйғурларниң муһәббити»

Мухбиримиз ирадә
2019-08-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай йеза кадириниң уйғур қизи билән той мурасимидин көрүнүш. 2014-Йили 30-июн, чәрчән.
Хитай йеза кадириниң уйғур қизи билән той мурасимидин көрүнүш. 2014-Йили 30-июн, чәрчән.
news.ts.cn diki munasiwetlik maqalidin élin’ghan

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, йеқинқи йиллардин буян хитай һөкүмәт ахбаратлирида вә башқа иҗтимаий торларда хитайлар билән уйғурларниң тойлашқанлиқи һәққидә той хәвәрлири һәм шундақла йәнә хитай әрлирини уйғур елигә берип уйғур аяллириға өйлинишкә очуқ чақиридиған тәшвиқатлар көрүнәрлик дәриҗидә көпәйди. Буниң уйғур елидә лагер түзүми йолға қоюлуп, уйғур әрлирини асас қилған 2 милйон әтрапида киши лагерларға тутулған билән мас қәдәмдә оттуриға чиқиши чәтәлләрдики уйғур җамаити һәм шундақла уйғурларни тәтқиқ қиливатқан көзәткүчиләрниң бирдәк диққитини қозғимақта.

Америкадики вашингтон штатлиқ университетиниң тәтқиқатчиси, антрополуг дәррин байлер йеқинда «SupChina» намлиқ тор журнилида елан қилған «милләтләр ара тойлишиш дәвридики уйғурларниң муһәббити» намлиқ мақалисидә бу һәқтики бир қисим издиниш нәтиҗилирини ортақлашқан. У, тарихтин буян уйғур вә хитайларниң арилишип той қилиш нисбити интайин төвән болуп кәлгән болсиму, 2018-йилидин кейин уйғур-хитай тойлишишини тәшәббус қилидиған түрлүк тәшвиқат материяллириниң көпәйгәнликини баян қилған. 

Дәррин байлер мақалисиниң бешида явропадики мәлум бир дөләттә яшайдиған вә мақалидә «нурзат» дәп аталған уйғур яшниң һекайисини баян қилиш арқилиқ уйғур елида оттуриға чиққан мәзкур вәзийәтниң омумий көрүнүшини сүрәтләп бәргән. Мәсилән, дәррин байлерниң баян қилишичә, нурзатниң юртида қалған қиз дости туюқсиз бир күни нурзатқа үндидар арқилиқ учур қалдуруп, бир қанчә ай ичидә дәрһал келип, өзи билән өйләнмисә, уни йәнә сақлап олтуралмайдиғанлиқини, чүнки дәрһал бир уйғур оғулбала тепип өйлинивалмиса, хитай әргә ятлиқ болушқа мәҗбур болуп қелиши мумкинликини ейтқан.

Дәрринниң ейтишичә, бу қиз йәнә нурзатқа «мени тоғра чүшәнгин. Һазир һәммә уйғур қизлар өйлинишкә алдираватиду. Һәммимиз әндишигә чүшүп қалдуқ» дегән. 

Дәррин байлер мақалисидә уйғурлар билән хитайлар арисидики бу тойлишишларда мәҗбурлаш амилиниң қанчилик рол ойниғанлиқи вә униң уйғур җәмийитигә қандақ тәсир көрситидиғанлиқини ениқ тәкшүрүп чиқишниң мумкин болмиғанлиқини әскәрткән. Әмма өзиниң уйғур елидин игилигән учурлар вә тор бәтләрдики хәвәрләргә асасән уйғурлар билән хитайларниң тойлишишиға сәвәб болуватқан сиясәт вә җәмийәт амиллирини мәлум дәриҗидә қидирип чиққан. 

Дәррин байлер чәтәлләрдики бир қисим уйғурларниң ярдими билән уйғур елидики 3 нәпәр уйғур қизниң милләтләр ара тойлишиш мәсилиси һәққидики баянлири вә көз қарашлириға еришкән. У буни җәнубтики уйғурлар көп олтурақлашқан районларда тездин шәкиллиниватқан йеңи реаллиққа дуч кәлгән 3 қизниң охшимиған инкаслири дәп көрсәткән. 

Дәррин байлерниң мисал кәлтүрүшичә, уйғур елиниң җәнубидики мәлум бир кичик йезида яшайдиған вә исми «гүлмирә» дәп аталған бир қиз бу мәсилә һәққидә тохталғанда нурғун қизларниң һөкүмәт тәрипидин «қошмақ туғқан» дәп йәрләштүрүлүп қоюлған «туғқанлири» билән никаһлиниватқанлиқини ейтқан. Гүлмирә йәнә «чоңлар буни бәк халимисиму, өйлиниватқанлар хели көп. Мән уларниң өзлири халап тойлишиватқанлиқи яки буниңға мәҗбур болғанлиқини билмәймән. Чүнки мән у өйләнгәнләр билән анчә йеқин өтмәймән. Улар өзлири халиған болса керәк, чүнки уларниң аилилири уларни мәҗбурлимайду, әмма бундақ әһвал бәк көпийип кәтти,» дегән. 

Гүлмирәниң илгириләп соралған соалларға бәргән җаваби уйғур қизлириниң хитай әрлиригә тегишкә мәҗбурланғанлиқини испатлашқа йетәрлик болмисиму, әмма мәлум дәриҗидә бесим барлиқини намаян қилидикән. Чүнки гүлмирә «сизму хитай билән өйлинишни ойлаватамсиз» дегән соалға «мән һазирчә ойлашмидим. Бир баһанә тепип вақитни амал бар кәйнигә созушқа тиришиватимән» дәп җаваб бәргән. Дәррин байлерниң мулаһизә қилишичә, гүлмирә үчүн хитай әр билән тойлишиш қечип қутулғили болмайдиған бир ақивәттәк туюлидикән. Улар йәнә гүлмирәдин у йәрдә хитай «йолдашлар» билән муһәббәтлишиш үчүн һазирлиниватқан сорун бар-йоқлуқини сориған. Гүлмирә буниңға җаваб берип, ундақ паалийәтләрниң бәк көплүкини, хизмәт орнида һәр җүмә ахшими, уйғур қизларниң хитай әр хизмәтдашлар билән танса кечиликигә орунлаштурулуватқанлиқини билдүргән. 

Гүлмирә йәнә «у вә достлириниң бир қанчә қетим баһанә тепип танса кечиликигә бармиғанлиқини, әмма бу баһаниләр қайил қиларлиқ болмай, башлиқлириниң гуманини қозғап қойса ақивитиниң қайта тәрбийигә бериштинму яман болидиғанлиқини» ейтқан. 

Дәррин байлерниң баян қилишичә, уйғур қизлириниң хитайлар билән тойлишиштин ибарәт бундақ бир йүзлинишкә сәвәб болған йәнә бир амил болса той қилиш йешиға йәткән зор нисбәттики яш уйғур әрлириниң уйғур иҗтимаий һаятидин сүпүрүп ташлиниши билән мунасивәтлик икән. Йәни нурғун уйғур әрлириниң лагерларда болуши иҗтимаий бир бошлуқни пәйда қилған вә нәтиҗидә өйлиниш йешиға йәткән уйғур қизлири үстидә хитай әрлиригә тегиштәк бир иҗтимаий бесимни пәйда қилған. 

Америкадики тарих вә мәдәнийәтшунаслиқ доктори мәттурсун бәйдулла әпәндиму бүгүн радийомизға қилған сөзидә уйғур-хитай арисидики тойлишишниң көпийишигә сәвәб болуватқан амилларни асаслиқ үч нуқтиға йиғинчақлашқа болидиғанлиқини билдүрди. Мәттурсун әпәндиниң баян қилишичә, икки милләт арисидики тойлишишниң ешишини биринчиси, уйғур мәктәплиридә вә аилилиридә балиларға дини сават беришниң чәклиниши вә нәтиҗидә дини саватниң аҗизлишиши, иккинчиси, хитай маарипиниң омумйүзлүк күчийиши, үчинчиси, хитай дөлитиниң қоли билән елип бериливатқан ассимилятсийә сияситиниң күчийишидин ибарәт 3 муһим амилниң нәтиҗиси, дәп қарашқа болидикән. 

Дәрвәқә дәррин байлерниң соаллириға җаваб бәргән вә мақалидә «баһар» дәп тонуштурулған бир қизниң ейтишичә, бу қиз яшайдиған җәнубтики кичик бир шәһәрдә уйғур яш әрләр асасән лагерға елип кетилгән, шуңа униң көңлидикидәк бир әр тепиши мумкин болмайдиған бир ишқа айланған. «Баһар» сөзидә йәнә «лагерға тутулмай сиртта қалғанларниң һәммисиниң бир болса пайлақчи, бир болса наһайити төвән дәриҗилик сақчи болуп ишләйдиғанлар икәнликини вә уларниң әхлақ сапасиниң интайин төвәнликини, бундақларниң уйғур қизлириниң һазирқидәк вәзийитини суйиистемал қиливатқанлиқини» ейтип бәргән. Бу қиз йәнә «бу сәвәбтин әхлақ йоқалди. Әрләр аяллирини алдайдиған иш бәк еғир. Чүнки бу йәрдә 30 дин һалқип той қилмиған вә әрлиридин айрилған нурғун қиз-аяллар бар, бу толиму еғир тәңпуңсизлиқ пәйда қилди. Шуңа уйғур қиз-аяллири хитай йолдашлар билән той қиливатиду,» дегән. 

Йәнә бир қанчә қизму өзлири турушлуқ җайларда худди юқирида баһар тилға алғандәк вәзийәт шәкилләнгәнликини баян қилған. 

Дәррин байлерниң мақалисидә көрситишичә, хитайниң һөкүмәт ахбаратлирида уйғур қизлириниң хитай әрлиригә өйлиниши һәққидики той хәвәрлириниң һәммисидә охшаш бир һекайә йәни бу тойға шу җайдики кәнт кадирлириниң вә «қошмақ туғқан» ларниң ярдәм қилғанлиқидәк бир вәқәлик баян қилинидикән. Той қилғанлар болса шу йеза яки кәнт үчүн «өрнәк» дәп көрситилидикән. Униң баян қилишичә, йеқинда өзини «биңтуәнниң пидаий җәңчиси» дәп ативалған бир хитай «уйғур қизлириниң көңлини қандақ утуш керәк» намлиқ бир аталмиш «никаһ қолланмиси» түзүп чиқип уни торда елан қилған болуп, «қолланма» да тилға елинған төвәндики нуқта диққәткә әрзийдикән. Йәни у уйғур қизларға өйләнмәкчи болған хитай әрлиригә уйғур қизлири билән тонушуп болғандин кейин, қизниң ата-анисиниң разилиқини елиш үчүн шу йәрлик аһалиләр комитети яки кәнттә турушлуқ кадирлар билән алақилишишни тәвсийә қилған, шу җайдики хизмәт гуруппилири вә җамаәт хәвпсизлик орунлири билән алақиләшкән тәқдирдә, тойниң ишқа ешишиниң зор дәриҗидә капаләткә игә болидиғанлиқини, «дини ашқун» ларниң тойға бузғунчилиқ қилалмайдиғанлиқини билдүргән.

Дәррин байлер йәнә хитай дөләтлик дини ишлар тор бетидә моюв исимлик бир хитай антрополуг тәрипидин елан қилинған илмий мақалә үстидиму алаһидә тохталған. Бу хитай антрополуг мақалисидә уйғур аяллириниң хитай әрләр билән тойлишишини кәң омумлаштурушни истратегийилик әһмийәткә игә дәп тәкитләп, уйғур-хитай арилаш тойлишишиниң районда мәңгүлүк муқимлиқни бәрпа қилишта муһим әһмийәткә игә икәнликини, буниңға қарши чиққучиларниң дөләт тәрипидин қаттиқ җазалиниши керәкликини язған. 

Дәррин байлер хитай һөкүмитиниң уйғур елида мәхсус уйғур аяллирини нишан алған җинсийәт сиясити йүргүзүватқанлиқини вә тарихта тунҗи қетим уйғур аяллириниң дөләт аппаратлириниң җинсий нишаниға айланғанлиқини билдүргән. 

Мәттурсун бәйдулла әпәндиниң қаришичә, бу хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ассимилятсийә сияситиниң йәниму чоңқурлишип радикаллашқанлиқиниң ипадиси икән. У буниң уйғурларниң роһий дуняси, психикиси вә миллий кимликигә беридиған зәрбисиниң наһайити зор болидиғанлиқини тәкитлиди. У хәлқара җәмийәт буниңға ортақ қаршилиқ билдүрмигән тәқдирдә бу сиясәтниң ақивитиниң йәниму еғир болидиғанлиқини әскәртти. 

Дәррин байлер әпәндиму мақалиси ахирида уйғур аяллири билән хитай әрлири арисидики тойлишиш мәсилисидә тәкшүрүшкә тегишлик нурғун амиллар барлиқини әскәртиш билән биргә омумий җәһәттин алғанда, һазир хитай һөкүмәт кадирлириниң йошурун пул ярдими, яхши хизмәт пурсити вә хитай әрлирини дөләт қоллиши астидики «җинс сиясити» гә җәлп қилидиған методларни районда муқимлиқни ишқа ашурушниң бир амили сүпитидә қоллиниватқанлиқини билдүргән. У бу мақалә арқилиқ нөвәттә уйғур аяллири йүзлиниватқан дөләтниң қоллиши астидики җинс зораванлиқи мәсилисиниң йәниму көп муназириләргә йол ечишини үмид қилидиғанлиқини билдүрүп, мақалисиниң ахирини явропада яшайдиған «нурзат» вә униң юртида қалған қиз достиниң ахирқи видийолуқ сөһбити билән аяғлаштурған: 

«Ахирқи көрүшүшидә нурзат қиз дости адиләгә бир қанчә ай ичидә келидиғанлиқини вәдә қилди. Адиләму өзиниң той көйникини елип уни сақлайдиғанлиқини ейтти. Лекин нурзатқа буниң һәргизму ишқа ашмайдиғанлиқи аян иди. Бәлки адиләгиму аян болуши мумкин. Уларниң сөһбити ахири уйғур җәмийитиниң келәчикигә берип тақалғанда адилә бир парчә қәғәзгә ‹уйғурлар әмди мәңгү баш көтүрәлмәйду' дегән хәтни язди вә у хәтни камераға тоғрилап көрсәткәндин кейин, хәт йезилған парчә қәғәзни ағзиға селип чайнап ютувәтти» 

Дәррин байлерниң мақалиси твиттер қатарлиқ иҗтимаий таратқулардиму инкас қозғиди. Уйғурлар вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан бир қисим тонулған тәтқиқатчилар бу һәқтики инкаслирида хитай һөкүмитиниң пәқәтла уйғур аяллириниң хитай әрлиригә өйлинишини тәшвиқ қилидиған вә униңға асас яритидиған сиясәтлириниң әмәлийәттә җәнвә ирқий қирғинчилиқ келишимидә ирқий қирғинчилиққа берилгән изаһатлар арисида барлиқини билдүрүшти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт