Derrin baylér: "Milletler ara toylishish dewridiki Uyghurlarning muhebbiti"

Muxbirimiz irade
2019-08-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay yéza kadirining Uyghur qizi bilen toy murasimidin körünüsh. 2014-Yili 30-iyun, cherchen.
Xitay yéza kadirining Uyghur qizi bilen toy murasimidin körünüsh. 2014-Yili 30-iyun, cherchen.
news.ts.cn diki munasiwetlik maqalidin élin’ghan

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, yéqinqi yillardin buyan xitay hökümet axbaratlirida we bashqa ijtima'iy torlarda xitaylar bilen Uyghurlarning toylashqanliqi heqqide toy xewerliri hem shundaqla yene xitay erlirini Uyghur élige bérip Uyghur ayallirigha öylinishke ochuq chaqiridighan teshwiqatlar körünerlik derijide köpeydi. Buning Uyghur élide lagér tüzümi yolgha qoyulup, Uyghur erlirini asas qilghan 2 milyon etrapida kishi lagérlargha tutulghan bilen mas qedemde otturigha chiqishi chet'ellerdiki Uyghur jama'iti hem shundaqla Uyghurlarni tetqiq qiliwatqan közetküchilerning birdek diqqitini qozghimaqta.

Amérikadiki washin'gton shtatliq uniwérsitétining tetqiqatchisi, antropolug derrin baylér yéqinda "SupChina" namliq tor zhurnilida élan qilghan "Milletler ara toylishish dewridiki Uyghurlarning muhebbiti" namliq maqaliside bu heqtiki bir qisim izdinish netijilirini ortaqlashqan. U, tarixtin buyan Uyghur we xitaylarning ariliship toy qilish nisbiti intayin töwen bolup kelgen bolsimu, 2018-yilidin kéyin Uyghur-xitay toylishishini teshebbus qilidighan türlük teshwiqat matériyallirining köpeygenlikini bayan qilghan. 

Derrin baylér maqalisining béshida yawropadiki melum bir dölette yashaydighan we maqalide "Nurzat" dep atalghan Uyghur yashning hékayisini bayan qilish arqiliq Uyghur élida otturigha chiqqan mezkur weziyetning omumiy körünüshini süretlep bergen. Mesilen, derrin baylérning bayan qilishiche, nurzatning yurtida qalghan qiz dosti tuyuqsiz bir küni nurzatqa ündidar arqiliq uchur qaldurup, bir qanche ay ichide derhal kélip, özi bilen öylenmise, uni yene saqlap olturalmaydighanliqini, chünki derhal bir Uyghur oghulbala tépip öyliniwalmisa, xitay erge yatliq bolushqa mejbur bolup qélishi mumkinlikini éytqan.

Derrinning éytishiche, bu qiz yene nurzatqa "Méni toghra chüshen'gin. Hazir hemme Uyghur qizlar öylinishke aldirawatidu. Hemmimiz endishige chüshüp qalduq" dégen. 

Derrin baylér maqaliside Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki bu toylishishlarda mejburlash amilining qanchilik rol oynighanliqi we uning Uyghur jem'iyitige qandaq tesir körsitidighanliqini éniq tekshürüp chiqishning mumkin bolmighanliqini eskertken. Emma özining Uyghur élidin igiligen uchurlar we tor betlerdiki xewerlerge asasen Uyghurlar bilen xitaylarning toylishishigha seweb boluwatqan siyaset we jem'iyet amillirini melum derijide qidirip chiqqan. 

Derrin baylér chet'ellerdiki bir qisim Uyghurlarning yardimi bilen Uyghur élidiki 3 neper Uyghur qizning milletler ara toylishish mesilisi heqqidiki bayanliri we köz qarashlirigha érishken. U buni jenubtiki Uyghurlar köp olturaqlashqan rayonlarda tézdin shekilliniwatqan yéngi ré'alliqqa duch kelgen 3 qizning oxshimighan inkasliri dep körsetken. 

Derrin baylérning misal keltürüshiche, Uyghur élining jenubidiki melum bir kichik yézida yashaydighan we ismi "Gülmire" dep atalghan bir qiz bu mesile heqqide toxtalghanda nurghun qizlarning hökümet teripidin "Qoshmaq tughqan" dep yerleshtürülüp qoyulghan "Tughqanliri" bilen nikahliniwatqanliqini éytqan. Gülmire yene "Chonglar buni bek xalimisimu, öyliniwatqanlar xéli köp. Men ularning özliri xalap toylishiwatqanliqi yaki buninggha mejbur bolghanliqini bilmeymen. Chünki men u öylen'genler bilen anche yéqin ötmeymen. Ular özliri xalighan bolsa kérek, chünki ularning a'ililiri ularni mejburlimaydu, emma bundaq ehwal bek köpiyip ketti," dégen. 

Gülmirening ilgirilep soralghan so'allargha bergen jawabi Uyghur qizlirining xitay erlirige tégishke mejburlan'ghanliqini ispatlashqa yéterlik bolmisimu, emma melum derijide bésim barliqini namayan qilidiken. Chünki gülmire "Sizmu xitay bilen öylinishni oylawatamsiz" dégen so'algha "Men hazirche oylashmidim. Bir bahane tépip waqitni amal bar keynige sozushqa tirishiwatimen" dep jawab bergen. Derrin baylérning mulahize qilishiche, gülmire üchün xitay er bilen toylishish qéchip qutulghili bolmaydighan bir aqiwettek tuyulidiken. Ular yene gülmiredin u yerde xitay "Yoldashlar" bilen muhebbetlishish üchün hazirliniwatqan sorun bar-yoqluqini sorighan. Gülmire buninggha jawab bérip, undaq pa'aliyetlerning bek köplükini, xizmet ornida her jüme axshimi, Uyghur qizlarning xitay er xizmetdashlar bilen tansa kéchilikige orunlashturuluwatqanliqini bildürgen. 

Gülmire yene "U we dostlirining bir qanche qétim bahane tépip tansa kéchilikige barmighanliqini, emma bu bahaniler qayil qilarliq bolmay, bashliqlirining gumanini qozghap qoysa aqiwitining qayta terbiyige bérishtinmu yaman bolidighanliqini" éytqan. 

Derrin baylérning bayan qilishiche, Uyghur qizlirining xitaylar bilen toylishishtin ibaret bundaq bir yüzlinishke seweb bolghan yene bir amil bolsa toy qilish yéshigha yetken zor nisbettiki yash Uyghur erlirining Uyghur ijtima'iy hayatidin süpürüp tashlinishi bilen munasiwetlik iken. Yeni nurghun Uyghur erlirining lagérlarda bolushi ijtima'iy bir boshluqni peyda qilghan we netijide öylinish yéshigha yetken Uyghur qizliri üstide xitay erlirige tégishtek bir ijtima'iy bésimni peyda qilghan. 

Amérikadiki tarix we medeniyetshunasliq doktori mettursun beydulla ependimu bügün radiyomizgha qilghan sözide Uyghur-xitay arisidiki toylishishning köpiyishige seweb boluwatqan amillarni asasliq üch nuqtigha yighinchaqlashqa bolidighanliqini bildürdi. Mettursun ependining bayan qilishiche, ikki millet arisidiki toylishishning éshishini birinchisi, Uyghur mektepliride we a'ililiride balilargha dini sawat bérishning cheklinishi we netijide dini sawatning ajizlishishi, ikkinchisi, xitay ma'aripining omumyüzlük küchiyishi, üchinchisi, xitay dölitining qoli bilen élip bériliwatqan assimilyatsiye siyasitining küchiyishidin ibaret 3 muhim amilning netijisi, dep qarashqa bolidiken. 

Derweqe derrin baylérning so'allirigha jawab bergen we maqalide "Bahar" dep tonushturulghan bir qizning éytishiche, bu qiz yashaydighan jenubtiki kichik bir sheherde Uyghur yash erler asasen lagérgha élip kétilgen, shunga uning könglidikidek bir er tépishi mumkin bolmaydighan bir ishqa aylan'ghan. "Bahar" sözide yene "Lagérgha tutulmay sirtta qalghanlarning hemmisining bir bolsa paylaqchi, bir bolsa nahayiti töwen derijilik saqchi bolup ishleydighanlar ikenlikini we ularning exlaq sapasining intayin töwenlikini, bundaqlarning Uyghur qizlirining hazirqidek weziyitini suyi'istémal qiliwatqanliqini" éytip bergen. Bu qiz yene "Bu sewebtin exlaq yoqaldi. Erler ayallirini aldaydighan ish bek éghir. Chünki bu yerde 30 din halqip toy qilmighan we erliridin ayrilghan nurghun qiz-ayallar bar, bu tolimu éghir tengpungsizliq peyda qildi. Shunga Uyghur qiz-ayalliri xitay yoldashlar bilen toy qiliwatidu," dégen. 

Yene bir qanche qizmu özliri turushluq jaylarda xuddi yuqirida bahar tilgha alghandek weziyet shekillen'genlikini bayan qilghan. 

Derrin baylérning maqaliside körsitishiche, xitayning hökümet axbaratlirida Uyghur qizlirining xitay erlirige öylinishi heqqidiki toy xewerlirining hemmiside oxshash bir hékaye yeni bu toygha shu jaydiki kent kadirlirining we "Qoshmaq tughqan" larning yardem qilghanliqidek bir weqelik bayan qilinidiken. Toy qilghanlar bolsa shu yéza yaki kent üchün "Örnek" dep körsitilidiken. Uning bayan qilishiche, yéqinda özini "Bingtu'enning pida'iy jengchisi" dep atiwalghan bir xitay "Uyghur qizlirining könglini qandaq utush kérek" namliq bir atalmish "Nikah qollanmisi" tüzüp chiqip uni torda élan qilghan bolup, "Qollanma" da tilgha élin'ghan töwendiki nuqta diqqetke erziydiken. Yeni u Uyghur qizlargha öylenmekchi bolghan xitay erlirige Uyghur qizliri bilen tonushup bolghandin kéyin, qizning ata-anisining raziliqini élish üchün shu yerlik ahaliler komitéti yaki kentte turushluq kadirlar bilen alaqilishishni tewsiye qilghan, shu jaydiki xizmet guruppiliri we jama'et xewpsizlik orunliri bilen alaqileshken teqdirde, toyning ishqa éshishining zor derijide kapaletke ige bolidighanliqini, "Dini ashqun" larning toygha buzghunchiliq qilalmaydighanliqini bildürgen.

Derrin baylér yene xitay döletlik dini ishlar tor bétide moyuw isimlik bir xitay antropolug teripidin élan qilin'ghan ilmiy maqale üstidimu alahide toxtalghan. Bu xitay antropolug maqaliside Uyghur ayallirining xitay erler bilen toylishishini keng omumlashturushni istratégiyilik ehmiyetke ige dep tekitlep, Uyghur-xitay arilash toylishishining rayonda menggülük muqimliqni berpa qilishta muhim ehmiyetke ige ikenlikini, buninggha qarshi chiqquchilarning dölet teripidin qattiq jazalinishi kéreklikini yazghan. 

Derrin baylér xitay hökümitining Uyghur élida mexsus Uyghur ayallirini nishan alghan jinsiyet siyasiti yürgüzüwatqanliqini we tarixta tunji qétim Uyghur ayallirining dölet apparatlirining jinsiy nishanigha aylan'ghanliqini bildürgen. 

Mettursun beydulla ependining qarishiche, bu xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan assimilyatsiye siyasitining yenimu chongqurliship radikallashqanliqining ipadisi iken. U buning Uyghurlarning rohiy dunyasi, psixikisi we milliy kimlikige béridighan zerbisining nahayiti zor bolidighanliqini tekitlidi. U xelq'ara jem'iyet buninggha ortaq qarshiliq bildürmigen teqdirde bu siyasetning aqiwitining yenimu éghir bolidighanliqini eskertti. 

Derrin baylér ependimu maqalisi axirida Uyghur ayalliri bilen xitay erliri arisidiki toylishish mesiliside tekshürüshke tégishlik nurghun amillar barliqini eskertish bilen birge omumiy jehettin alghanda, hazir xitay hökümet kadirlirining yoshurun pul yardimi, yaxshi xizmet pursiti we xitay erlirini dölet qollishi astidiki "Jins siyasiti" ge jelp qilidighan métodlarni rayonda muqimliqni ishqa ashurushning bir amili süpitide qolliniwatqanliqini bildürgen. U bu maqale arqiliq nöwette Uyghur ayalliri yüzliniwatqan döletning qollishi astidiki jins zorawanliqi mesilisining yenimu köp munazirilerge yol échishini ümid qilidighanliqini bildürüp, maqalisining axirini yawropada yashaydighan "Nurzat" we uning yurtida qalghan qiz dostining axirqi widiyoluq söhbiti bilen ayaghlashturghan: 

"Axirqi körüshüshide nurzat qiz dosti adilege bir qanche ay ichide kélidighanliqini wede qildi. Adilemu özining toy köynikini élip uni saqlaydighanliqini éytti. Lékin nurzatqa buning hergizmu ishqa ashmaydighanliqi ayan idi. Belki adilegimu ayan bolushi mumkin. Ularning söhbiti axiri Uyghur jem'iyitining kélechikige bérip taqalghanda adile bir parche qeghezge 'Uyghurlar emdi menggü bash kötürelmeydu' dégen xetni yazdi we u xetni kaméragha toghrilap körsetkendin kéyin, xet yézilghan parche qeghezni aghzigha sélip chaynap yutuwetti" 

Derrin baylérning maqalisi twittér qatarliq ijtima'iy taratqulardimu inkas qozghidi. Uyghurlar weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan bir qisim tonulghan tetqiqatchilar bu heqtiki inkaslirida xitay hökümitining peqetla Uyghur ayallirining xitay erlirige öylinishini teshwiq qilidighan we uninggha asas yaritidighan siyasetlirining emeliyette jenwe irqiy qirghinchiliq kélishimide irqiy qirghinchiliqqa bérilgen izahatlar arisida barliqini bildürüshti.

Toluq bet