Mutexessisler: "Balilar eslihe qurulushi Uyghurlarni özgertish ijtima'iy layihesining bir qismidur"

Muxbirimiz erkin
2020-04-23
Élxet
Pikir
Share
Print
"Perishtiler" mektipi aldida tekshürüsh we charlash élip bériwatqan saqchilar. 2018-Yili 30-awghust, xoten.
"Perishtiler" mektipi aldida tekshürüsh we charlash élip bériwatqan saqchilar. 2018-Yili 30-awghust, xoten.
AP

Yéqinda xotendiki qaraqash nahiyesining ma'arip tarmaqliri uqturush chüshürüp, mezkur nahiyening yesliliridiki 4-5 yashliq Uyghur balilirining hepte ichide a'ilisige qaytmaydighanliqi, hepte ichide qonup oquydighanliqini uqturghan. Bu uqturush ata-anilarni endishige sélip, ündidardiki alaqidar toplarda munazire qozghighan.

Ündidardiki buninggha da'ir munaziriler chet'eldiki ijtima'iy taratqulargha chaplinip, muhajirettiki Uyghurlarning diqqitini qozghidi. Bu tüzümning pütkül Uyghur aptonom rayoni miqyasidiki barliq yeslilerde teng yolgha qoyulidighanliqi yaki qaraqash nahiyesige xas yerlik tüzüm ikenliki melum emes.

Ilgiri sürülüshiche, ata-anilar perzentlirini her düshenbe küni yeslige élip bérip, her shenbe küni élip kétishi kérek iken. Biz 22-aprél yerlik orunlargha téléfon qilip, bu uchurni éniqlash jeryanida, qaraqash nahiyesidiki bir kespiy orunning nöwetchi xadimi bu uchurning rastliqini delillidi. U bu heqtiki so'allirimiz intayin ensirigen halda "He'e, shundaq" dep jawab berdi.

Xitay hökümiti 2017-bashlan'ghan chong tutqunda ata-anisi tutqun qilinip, qaranchuqsiz qalghan nurghun Uyghur balilirini yataqliq eslihelerge orunlashturup, ularni a'ilisi we en'eniwi ijtima'iy muhitidin ayrip tashlighan. Bu, kishilik hoquq teshkilatlirining we chet'ellerdiki Uyghurlarning qattiq tenqidige uchrap kelgenidi. Nöwette, bu ehwalning qaraqash nahiyeside adettiki yeslilerge kéngeytilishi balilarning ata-anigha bolghan éhtiyaji, ösüp yétilishi we a'ilisi bilen bolghan béghigha buzghunchiliq qilishidin endishe qilinmaqta.

Bezi nopuzluq mutexessislerning qarishiche, xitayning bu tüzümi uning Uyghur yash ewladlirini kontrol qilish istratégiyesining bir parchisi iken. Gérmaniyelik Uyghurshunas, amérikadiki "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi adriyan zénz mundaq deydu: "Bu, xitay hökümitining (Uyghur) yash ewladlirini téximu ilgirilep kontrol qilip, ularni assimilyatsiye qilish istratégiyesige chüshidu. Bu démeklik bu balilar téximu qoyuq xitay tili we medeniyiti muhitigha élip kérilidu, dégenliktur. Chünki, bu, ularning medeniyiti, tili we en'enilirining téximu qattiq kontrol qilinip, ularni téximu asan assimilyatsiye qilishqa imkan yaritidu".

Uning tekitlishiche, buning Uyghur jem'iyitige élip kélidighan tesiri nahayiti zor bolidiken. U, buning a'ile pütünlükige qilin'ghan mudaxile ikenlikini bildürdi. Adriyan zénz mundaq dédi: "Buning Uyghur jem'iyitige körsitidighan tesiri nahayiti chong. U döletning balilargha bolghan kontrolluqini téximu kücheytidu. Döletning neziride balilar nahayiti istratégiyelik. Chünki, ular tilni asan öginidu, bu ularning uchurni asan qobul qilidighan waqti. Balilarning nishan qilinishi ularning kechlik waqtini igileshtur".

Adriyan zénzning qeyt qilishiche, bu tüzüm héchqandaq éhtiyaj bolmighan hajetsiz bir tedbir bolsimu, lékin hökümetning "A'ile pütünlükini bolupmu yash ewladlarni kontrol qilish üchün a'ile hayatigha qilghan mudaxilisi" iken.

Qaraqash nahiyesi ma'arip tarmaqlirining mezkur tüzümi rayondiki Uyghurlarni kontrol qilish üchün qurulghan ul esliheler amérikadiki bezi tetqiqat orunlirining diqqitini qozghawatqan mezgilde yolgha qoyulghan. Yéqinda amérikadiki nopuzluq eqil ambarlirining biri bolghan rendi shirkitining ikki tetqiqatchisi, amérika döletlik gé'o-istixbarat idarisining sün'iy hemrahida tartilghan süretlirini analiz qilip, xoten shehiri etrapidiki mektep yéshigha toshmighan balilar turushluq 20 dek bu xil esliheni tépip chiqqan.

Bu heqtiki doklatta tekitlinishiche, bu orunlar 2018-yili 7-we 8-aylarda sélin'ghan bolup, bu orunlargha 5000 dek bala sighidiken. Uningda, xotendiki balilar turushluq bu 20 dek orun mezkur rayonda mushu mezgil ichide sélin'ghan balilar turushluq bu xil qurulushlarning intayin az bir qismi ikenliki, bu xil qurulushlarning sélinish waqti rayonda lagérlarning keng kölemlik qurulghan waqti bilen bir mezgilge toghra kélidighanliqi tekitlen'gen.

Adriyan zénzning ilgiri sürüshiche, xitayning bu siyasiti uning rayonda élip bériwatqan Uyghurlarni özgertish meqsitidiki ijtima'iy lahiyelesh pilanining bir qismi iken. U, xitayning nishanliq istratégiyesi ejdadlar bilen ewladlar otturisida hang peyda qilish ikenlikini bildürdi.

Adriyan zénz mundaq deydu: "Ejdadlar bilen ewladlar otturisida hang peyda qilish hökümetning nishanliq istratégiyesi. Balilarning mutleq köp qisim waqti hökümet yesliliride ötse, bolupmu ularning kechlik waqti bu orunlarda ötse, ular ata-anilirini heptide 5-6 kün körmise, bu ularning ata-anisi bilen bolghan meniwi béghigha tesir qilip, ular otturisidiki hangni kéngeytidu".

Melum bolushiche, xitay hökümiti 2016-we 2017-yilliridin bashlap rayonda "Yesli" namidiki balilar ul esliheler qurulushlirigha köplep meblegh sélishqa bashlighan. Da'iriler 2017-yilning bashlirida rayon miqyasidiki 4387 balilar "Yeslisi" ning qurulushini bashlighan. Buninggha 562 ming 900 bala sighidighanliqi ilgiri sürülgen. Eyni chaghda qaraqash nahiyesining özige 35 ming bala sighidighan 207 kent balilar yeslisi sélin'ghan we kéngeytip qurulghanidi.

Toluq bet