Һашарға мунасивәтлик син көрүнүшлири бизгә немиләрни дәйду? (1)

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021.05.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Һашарға мунасивәтлик син көрүнүшлири бизгә немиләрни дәйду? (1) Лагер шаһити зумрәт давут ханим өзиниң иҗтимаий таратқу супилирида тарқатқан уйғур диярида һашарниң давамлишиватқанлиқини көрситип беридиған қисқа видейолардин бир көрүнүш. 2021-Йили май.
Zumret Dawut

Мәлум болғинидәк, һашар уйғурлар учрап келиватқан әң еғир мәҗбурий әмгәк, шундақла кишилик һоқуқ мәсилилириниң бири. Хитай даирилириниң уйғурларни мәҗбурий вә һәқсиз ишлитиштәк бу хил қуллуқ әмгикиниң 1960-йиллардин тартипла башланғанлиқи мәлум. Һашарниң түрлири вә көлими кейинчә барғансери кеңийип, уйғурларниң намратлишиши һәмдә башқа нурғун башқа иҗтимаий мәсилиләрни кәлтүрүп чиқарған. Йиллардин буян хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириниң бу мәсилини тохтимай оттуриға қоюши билән, гәрчә хитай даирилири-2017 йили-1 февралдин башлап һәр қандақ шәкилдики һашар әмгикиниң бикар қилинғанлиқини елан қилған болсиму, әмма буму хитайниң башқа вәдилиригә охшашла әмәлий иҗра болмайдиған қәғәз йүзидики қуруқ вәдилириниң бири болуп қалғанлиқи мәлум.

Ayallar-Hashar-05.jpg
Лагер шаһити зумрәт давут ханим өзиниң иҗтимаий таратқу супилирида тарқатқан уйғур диярида һашарниң давамлишиватқанлиқини көрситип беридиған қисқа видейолардин бир көрүнүш. 2021-Йили май.

Йеқинқи мәзгилләрдә, болупму бу йил әтияз киргәндин буян, уйғур дияридики иҗтимаий таратқуларда һашарниң давамлишиватқанлиқини көрситип беридиған қисқа видейолар көпләп тарқалмақта. Фейсибук, тивиттер қатарлиқ иҗмтимаий таратқуларда бу хил синларни тарқатқан вә һәмбәһирләп инкас қалдурғанларму көпәймәктә. Бәзилири авазлиқ, бәзилиригә наһайити азаблиқ нахша-музикилар кириштүрүлгән бу видейолардин әслидила бар болған өстәң чепиш, йәр ечиш, йол ясаш, көчәт тикиш, өй өрүшкә охшаш еғир қурулуш әмгәклирини асаслиқи аялларниң ишләватқанлиқидәк реаллиқни көривалғили болиду. Бу хил ечинишлиқ көрүнүшләр фейсибук, тивиттер қатарлиқ иҗмтимаий таратқуларда ялғуз уйғурларнила әмәс, башқиларниму һәйран қалдурмақта.

Лагер шаһиди зумрәт давутниң йеқинқи мәзгилләрдин буян өзиниң иҗтимаий таратқу супилирида тарқитип келиватқан уйғур дияриға мунасивәтлик сүрәтләр вә қисқа видейолар зор инкас қозғимақта.

Ayallar-Hashar-04.jpg
Лагер шаһити зумрәт давут ханим өзиниң иҗтимаий таратқу супилирида тарқатқан уйғур диярида һашарниң давамлишиватқанлиқини көрситип беридиған қисқа видейолардин бир көрүнүш. 2021-Йили май.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған зумрәт давут ханим һашарниң давам қиливатқанлиқиниң испати сүпитидә мәлум болған бу хил видейоларни йиғип тарқитиштики сәвәблирини баян қилип өтти. У адәттә әрләр қатнишидиған еғир һашар әмгәклиригә бүгүнки күндә асасән дегүдәк яшанған уйғур аялларниң мәҗбурлиниватқанлиқидәк нуқтиниң өзиниң диққитини тартқанлиқини, буни уйғурларниң кәң көләмлик тутқун қилинғанлиқиниң бир испати болуши мумкин дәп ойлап, ахбаратчиларниң диққитини қозғаш үмидидә бу синларни тарқитиватқанлиқини билдүрди.

Зумрәтниң көзитишичә, кәң көләмлик һашарға мунасивәтлик бу видейолар тарқалған әсли мәнбәләр қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ уйғурлар нопоси әң зич болған вә әң намрат һесабланған җайлар икән.

Ayallar-Hashar-06.jpg
Лагер шаһити зумрәт давут ханим өзиниң иҗтимаий таратқу супилирида тарқатқан уйғур диярида һашарниң давамлишиватқанлиқини көрситип беридиған қисқа видейолардин бир көрүнүш. 2021-Йили май.

Илгири радийомиз игилигән мәлуматлардинму уйғур дияриниң җәнубиниң уйғур деһқанлириниң зиммисидики һашар селиқи әң еғир җайлар болуп кәлгәнлики, бу хилдики һәқсиз әмгәкниң һәр йили охшимиған шәкилләрдә елип берилидиғанлиқи, һәтта бирқанчә айғичә давам қилидиғанлиқи дәлилләнгән иди. Илгирики ениқлашлиримизда йәнә һашар әмгикигә қатнишалмиғанлар яки вәзиписини тамам қилалмиғанларниң даириләр тәрипидин еғир җәриманә вә башқа җазаларға учрайдиғанлиқидәк әһваллар паш болған иди.

Көзәткүчиләр хитайниң һечқандақ өлкә вә аптоном районлирида мәвҗут болмиған һашар әмгикиниң пәқәтла уйғур диярида давамлишип кәлгәнликини, хитай һөкүмити лагерларни қуруп, лагердики уйғурларниң бир қисмини хитай завутлирида һәқсиз вә яки әрзан әмгәк күчи орнида ишлитиш билән бир вақитта йәнә лагер сиртидикиләрниму давамлиқ түрдә һәр түрлүк һашарға мәҗбурлап келиватқанлиқини оттурға қоймақта.

Ayallar-Hashar-03.jpg
Лагер шаһити зумрәт давут ханим өзиниң иҗтимаий таратқу супилирида тарқатқан уйғур диярида һашарниң давамлишиватқанлиқини көрситип беридиған қисқа видейолардин бир көрүнүш. 2021-Йили май.

Америкадики көзәткүчиләрдин елшат һәсән әпәнди өзиниң бу хил һашар әмгәклири ипадиләнгән син көрүнүшлиригә диқәт қилип келиватқанлиқи, болупму яшанған айлларниң белиғичә суға кирип ериқ-өстәң қурулушлирида ишләшкә мәҗбур болуватқанлиқдәк күрүнүшләрни көргинидә чоңқур азабланғанлиқини билдүрди: “хитайниң уйғурларни, болупму аялларни бу хил еғир әмгәкләргә мәҗбурлиши ялғуз җисманий хорлашла болупла қалмастин, бәлки йәнә роһй җәһәттинму еғир езиштур.”

Уйғур аптоном районлуқ даириләрниң деһқанларни һәқсиз ишлитишни бикар қилғанлиқи тоғрисида-2017йили хотән вилайәтлик һөкүмәт торида елан қилған қарарида мундақ дейилгән: “иҗтимаий муқимлиқ вә әбәдий әминликтин ибарәт баш нишанни зич чөридәп, деһқанлар аммисиниң йүкини мәнбәсидин йәңгилитиш, асасий қатламлардики зиддийәтләрни пәсәйтиш вә йеза-кәнт кадирлириниң истилини яхшилаш үчүн шәһәрлик партком вә хәлқ һөкүмити бүгүндин башлап, шәһәр миқясида һәрқандақ шәкилдики һәқсиз әмгәкни әмәлдин қалдурушни қарар қилди.”

Мәзкур қарарда йәнә хотәндики һәр дәриҗилик партийә тәшкилатлириниң секритарлири бу қарарни иҗра қилиштики биринчи мәсул киши, дәп бекитилгән.

Илшат әпәндиниң қаришичә, бу видейоларниң ялғуз хитайниң уйғурларни қуллуқ әмгикигә селиватқанлиқиниң бир испати болупла қалмай, бәлки йәнә уйғур диярида әр вә яш әмгәк күчлириниң йөткәп кетиилгәнлики яки тутқун қилинғанлиқинң муһим бир испати икән. Илшат әпәнди йәнә гәрчә һашар маһийәт җәһәттә уйғурларни чәт әл ширкәтлири билән четишлиқи болған хитай завиутлирида мәҗбурй әмгәккә селиш билән охшаш бир қуллуқ әмгики һесаблансиму, әмма һашар мәсилисини тоғра аңлитиш вә уни тосушта пәрқлиқ йол тутуш зөрүр икән.

Инкас қилинишичә, илгири йеза-қишлақларда, болупму уйғур дияриниң җәнубидики йезиларда деһқанларни мәҗбурий һәқсиз әмгәккә селиш, һәқсиз әмгәккә чиқмиғанларға қарита җәриманә төлитиш яки башқа хил усулларда җаза қоллиниш омумиййүзлүк давам қилип кәлгән. Нөвәттә хитайниң көчмән йүткәш сияситини техиму тезлитиши вә уйғур һойла арамлириғичә хитайлаштуруш тәдбирлири йүргүзүши сәвәблик, һашаниң шәкиллириму барғанчә көпийип техиму әвҗ алған икән.

Һәқсиз мәҗбурй әмгәк һесабланған һашарниң бүгүнки күндә уйғур диярида давамнлишиватқанлиқи хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири, әмгәк һоқуқи, аяллар вә балилар һоқуқуни қоғдаш тәшкилатлири үчүн қобул қилғили болмайдиған вә дәрһал тәдбир қоллинип тохтитишқа тегишлик бир җиддий мәсилидур.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати дунядики һәрқайсий дөләт вә һөкүмәтләрниң, шундақла дуня җамаәтчиликиниң диққитини дәл мушу мәсилиләргә тартиш үчүн һәр йили 2-декабир күнини “хәлқара қуллуқни йоқитиш күни” қилип бекиткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.