Hashargha munasiwetlik sin körünüshliri bizge némilerni deydu? (1)

Muxbirimiz gülchéhre
2021-05-12
Share
Hashargha munasiwetlik sin körünüshliri bizge némilerni deydu? (1) Lagér shahiti zumret dawut xanim özining ijtima'iy taratqu supilirida tarqatqan Uyghur diyarida hasharning dawamlishiwatqanliqini körsitip béridighan qisqa widéyolardin bir körünüsh. 2021-Yili may.
Zumret Dawut

Melum bolghinidek, hashar Uyghurlar uchrap kéliwatqan eng éghir mejburiy emgek, shundaqla kishilik hoquq mesililirining biri. Xitay da'irilirining Uyghurlarni mejburiy we heqsiz ishlitishtek bu xil qulluq emgikining 1960-yillardin tartipla bashlan'ghanliqi melum. Hasharning türliri we kölimi kéyinche barghanséri kéngiyip, Uyghurlarning namratlishishi hemde bashqa nurghun bashqa ijtima'iy mesililerni keltürüp chiqarghan. Yillardin buyan xelq'aradiki kishilik hoquq organlirining bu mesilini toxtimay otturigha qoyushi bilen, gerche xitay da'iriliri-2017 yili-1 féwraldin bashlap her qandaq shekildiki hashar emgikining bikar qilin'ghanliqini élan qilghan bolsimu, emma bumu xitayning bashqa wedilirige oxshashla emeliy ijra bolmaydighan qeghez yüzidiki quruq wedilirining biri bolup qalghanliqi melum.

Ayallar-Hashar-05.jpg
Lagér shahiti zumret dawut xanim özining ijtima'iy taratqu supilirida tarqatqan Uyghur diyarida hasharning dawamlishiwatqanliqini körsitip béridighan qisqa widéyolardin bir körünüsh. 2021-Yili may.

Yéqinqi mezgillerde, bolupmu bu yil etiyaz kirgendin buyan, Uyghur diyaridiki ijtima'iy taratqularda hasharning dawamlishiwatqanliqini körsitip béridighan qisqa widéyolar köplep tarqalmaqta. Féysibuk, tiwittér qatarliq ijmtima'iy taratqularda bu xil sinlarni tarqatqan we hembehirlep inkas qaldurghanlarmu köpeymekte. Beziliri awazliq, bezilirige nahayiti azabliq naxsha-muzikilar kirishtürülgen bu widéyolardin eslidila bar bolghan östeng chépish, yer échish, yol yasash, köchet tikish, öy örüshke oxshash éghir qurulush emgeklirini asasliqi ayallarning ishlewatqanliqidek ré'alliqni köriwalghili bolidu. Bu xil échinishliq körünüshler féysibuk, tiwittér qatarliq ijmtima'iy taratqularda yalghuz Uyghurlarnila emes, bashqilarnimu heyran qaldurmaqta.

Lagér shahidi zumret dawutning yéqinqi mezgillerdin buyan özining ijtima'iy taratqu supilirida tarqitip kéliwatqan Uyghur diyarigha munasiwetlik süretler we qisqa widéyolar zor inkas qozghimaqta.

Ayallar-Hashar-04.jpg
Lagér shahiti zumret dawut xanim özining ijtima'iy taratqu supilirida tarqatqan Uyghur diyarida hasharning dawamlishiwatqanliqini körsitip béridighan qisqa widéyolardin bir körünüsh. 2021-Yili may.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan zumret dawut xanim hasharning dawam qiliwatqanliqining ispati süpitide melum bolghan bu xil widéyolarni yighip tarqitishtiki seweblirini bayan qilip ötti. U adette erler qatnishidighan éghir hashar emgeklirige bügünki künde asasen dégüdek yashan'ghan Uyghur ayallarning mejburliniwatqanliqidek nuqtining özining diqqitini tartqanliqini, buni Uyghurlarning keng kölemlik tutqun qilin'ghanliqining bir ispati bolushi mumkin dep oylap, axbaratchilarning diqqitini qozghash ümidide bu sinlarni tarqitiwatqanliqini bildürdi.

Zumretning közitishiche, keng kölemlik hashargha munasiwetlik bu widéyolar tarqalghan esli menbeler qeshqer, xoten, aqsu qatarliq Uyghurlar noposi eng zich bolghan we eng namrat hésablan'ghan jaylar iken.

Ayallar-Hashar-06.jpg
Lagér shahiti zumret dawut xanim özining ijtima'iy taratqu supilirida tarqatqan Uyghur diyarida hasharning dawamlishiwatqanliqini körsitip béridighan qisqa widéyolardin bir körünüsh. 2021-Yili may.

Ilgiri radiyomiz igiligen melumatlardinmu Uyghur diyarining jenubining Uyghur déhqanlirining zimmisidiki hashar séliqi eng éghir jaylar bolup kelgenliki, bu xildiki heqsiz emgekning her yili oxshimighan shekillerde élip bérilidighanliqi, hetta birqanche ayghiche dawam qilidighanliqi delillen'gen idi. Ilgiriki éniqlashlirimizda yene hashar emgikige qatnishalmighanlar yaki wezipisini tamam qilalmighanlarning da'iriler teripidin éghir jerimane we bashqa jazalargha uchraydighanliqidek ehwallar pash bolghan idi.

Közetküchiler xitayning héchqandaq ölke we aptonom rayonlirida mewjut bolmighan hashar emgikining peqetla Uyghur diyarida dawamliship kelgenlikini, xitay hökümiti lagérlarni qurup, lagérdiki Uyghurlarning bir qismini xitay zawutlirida heqsiz we yaki erzan emgek küchi ornida ishlitish bilen bir waqitta yene lagér sirtidikilernimu dawamliq türde her türlük hashargha mejburlap kéliwatqanliqini otturgha qoymaqta.

Ayallar-Hashar-03.jpg
Lagér shahiti zumret dawut xanim özining ijtima'iy taratqu supilirida tarqatqan Uyghur diyarida hasharning dawamlishiwatqanliqini körsitip béridighan qisqa widéyolardin bir körünüsh. 2021-Yili may.

Amérikadiki közetküchilerdin élshat hesen ependi özining bu xil hashar emgekliri ipadilen'gen sin körünüshlirige diqet qilip kéliwatqanliqi, bolupmu yashan'ghan ayllarning bélighiche sugha kirip ériq-östeng qurulushlirida ishleshke mejbur boluwatqanliqdek kürünüshlerni körginide chongqur azablan'ghanliqini bildürdi: "Xitayning Uyghurlarni, bolupmu ayallarni bu xil éghir emgeklerge mejburlishi yalghuz jismaniy xorlashla bolupla qalmastin, belki yene rohy jehettinmu éghir ézishtur."

Uyghur aptonom rayonluq da'irilerning déhqanlarni heqsiz ishlitishni bikar qilghanliqi toghrisida-2017yili xoten wilayetlik hökümet torida élan qilghan qararida mundaq déyilgen: "Ijtima'iy muqimliq we ebediy eminliktin ibaret bash nishanni zich chöridep, déhqanlar ammisining yükini menbesidin yenggilitish, asasiy qatlamlardiki ziddiyetlerni peseytish we yéza-kent kadirlirining istilini yaxshilash üchün sheherlik partkom we xelq hökümiti bügündin bashlap, sheher miqyasida herqandaq shekildiki heqsiz emgekni emeldin qaldurushni qarar qildi."

Mezkur qararda yene xotendiki her derijilik partiye teshkilatlirining sékritarliri bu qararni ijra qilishtiki birinchi mes'ul kishi, dep békitilgen.

Ilshat ependining qarishiche, bu widéyolarning yalghuz xitayning Uyghurlarni qulluq emgikige séliwatqanliqining bir ispati bolupla qalmay, belki yene Uyghur diyarida er we yash emgek küchlirining yötkep kéti'ilgenliki yaki tutqun qilin'ghanliqinng muhim bir ispati iken. Ilshat ependi yene gerche hashar mahiyet jehette Uyghurlarni chet el shirketliri bilen chétishliqi bolghan xitay zawi'utlirida mejbury emgekke sélish bilen oxshash bir qulluq emgiki hésablansimu, emma hashar mesilisini toghra anglitish we uni tosushta perqliq yol tutush zörür iken.

Inkas qilinishiche, ilgiri yéza-qishlaqlarda, bolupmu Uyghur diyarining jenubidiki yézilarda déhqanlarni mejburiy heqsiz emgekke sélish, heqsiz emgekke chiqmighanlargha qarita jerimane tölitish yaki bashqa xil usullarda jaza qollinish omumiyyüzlük dawam qilip kelgen. Nöwette xitayning köchmen yütkesh siyasitini téximu tézlitishi we Uyghur hoyla aramlirighiche xitaylashturush tedbirliri yürgüzüshi seweblik, hashaning shekillirimu barghanche köpiyip téximu ewj alghan iken.

Heqsiz mejbury emgek hésablan'ghan hasharning bügünki künde Uyghur diyarida dawamnlishiwatqanliqi xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatliri, emgek hoquqi, ayallar we balilar hoququni qoghdash teshkilatliri üchün qobul qilghili bolmaydighan we derhal tedbir qollinip toxtitishqa tégishlik bir jiddiy mesilidur.

Birleshken döletler teshkilati dunyadiki herqaysiy dölet we hökümetlerning, shundaqla dunya jama'etchilikining diqqitini del mushu mesililerge tartish üchün her yili 2-dékabir künini "Xelq'ara qulluqni yoqitish küni" qilip békitken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet