"хитайниң уйғур имамлириға қаратқан зиянкәшлики" мавзулуқ йиғин уюштурулди

Мухбиримиз ирадә
2021-06-03
Share
heytgah-imam-xitay-hokumet-xadimliri.jpg Уйғур имамлар вә хитай һөкүмәт хадимлириниң һейтгаһ мәсчитиниң чиқиш еғизиға бекитилгән камераларниң астидин өтүватқан көрүнүши. 4-январ, 2019-йили қәшқәр.
REUTERS

Йеқинда америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши хитай һөкүмитиниң уйғур диний затлириға қаратқан бастуруши һәққидә бир парчә муһим доклат елан қилип, уйғурларниң диний кимликигә қаритилған һуҗумниң көлими вә дәриҗисини йорутуп бәргән иди. "ислам бир тәрәп қилинди-хитайниң уйғур имамлири вә диний затларға зиянкәшлик қилиши" дәп нам берилгән бу доклатта хитайниң уйғурларға қаратқан зулумида диний затларниң даим дөләт йетәкчиликидики хорлаш обйекти болуп кәлгәнлики вә буниң давамлиқ күчийип барғанлиқи баян қилинған.

Бу доклатта 2014-йилдин башлап уйғур елида тутқун қилинған, кесиветилгән вә яки өлтүрүлгән имамлар вә башқа диний затларға аит 1046 дело турғузуп чиқилған. Улар бу рәқәмни "музтағниң пәқәтла көрүнгән қисми," дәп әскәрткән.

1-Июн күни мәзкур доклатниң елан қилиниш мунасивити билән уйғур кишилик һоқуқ қурулуши америкадики мусулман аммиви тәшкилати болған "һәммигә адаләт җәмийити" ниң башлиқи имам абдулмалик муҗаһид, әнгилийә нюкасил университетиниң оқутқучиси доктор җоанне симис-финлий ханим, уйғур зиялийси абдувәли аюп қатарлиқларниң иштирак қилиши билән бир йиғин уюштурған. Йиғинда алди билән уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң башлиқи өмәр қанат әпәнди ечилиш сөзи қилған.

Өмәр қанат әпәнди бу доклатни хитай һөкүмитиниң уйғур миллий кимликини тәрәққий қилдуруш вә уни қоғдаш вәзиписини үстигә алған уйғур сәрхиллиригә қилған һуҗумлирини архиплаштуруш мәқсити билән йезилған доклатларниң бири, дәп тонуштурған. У: "хитай һөкүмитиниң уйғур имамлирини нишанлиши униң уйғур миллий кимликини тәшкил қилидиған һәл қилғуч амилларни вәйран қилиш вә униң йеңи бир әвладқа йәткүзүлүшигә тосқунлуқ қилиш һәрикитиниң бир қисми. Хитай һөкүмити бир қанчә йилдин буян уйғурларниң диний байрамлирини тәбриклишигә тосқунлуқ қилип кәлгән туруқлуқ, бу йил рози һейтта хәлқараға көрситиш мәқситидә уйғурларни һейтгаһ мәйданида уссул ойнатти, әмәлийәттә буниң алдин орунлаштурулғанлиқи ашкариланди. Районда һәқиқәтән болуватқанлар болса йәнила толуқ күн йүзигә чиқмиди. Биз бу доклатимизниң бу җәһәттә азрақ болсиму пайдиси болушини үмид қилимиз," дегән.

Арқидин америкадики "һәммигә адаләт җәмийити" ниң башлиқи, имам абдулмалик муҗаһид әпәнди сөз қилған. Мәзкур орган илгири америкадики мусулман җамаитини уйғур мәсилисидә ойғитиш һәрикәтлирини қилған иди. Муҗаһид әпәнди сөзидә әпсуски хитай һөкүмитиниң уйғур елида мусулманларға җүмлидин исламға қиливатқан муамилисиниң мусулман дуняси тәрипидин толуқ билинмәйдиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң буни наһайити устилиқ билән йошуруп кәлгәнликини ейтқан. У сөзидә: "йеқинда бир зиярәт өмики хитайға зиярәткә барғанда меһманхана ятақлирида қуран барлиқини көрүп қаттиқ хурсән болушупту. Чүнки мениң өз дөлитимдә меһманханиларда қуран қоюлмайду. Хитай даирилири мән шәрқий түркистанни зиярәт қилғандиму ашундақ оюн қоймақчи болди, бирақ мән өз көзүм билән у йәрдики имамларниң қаттиқ чәклимигә вә тәқибләшкә учрайдиғанлиқини көрдум. Уларниң бәзилири мән билән сөзлишип, өзиниң дәрдини ейтип бәргән иди," дегән.

Муҗаһид әпәнди илгири уйғурлар бир амаллар билән өйлиридә болсиму диний тәрбийәләрни давамлаштуруп кәлгәнлики, бирақ һазирқи шараитта хитай һөкүмитиниң буларниң һәммисини "қанунисз диний паалийәт" дегән баһанә билән йиғиштурғанлиқини тәкитлигән. У бу доклатниң чоқум әрәбчә қатарлиқ тилларға тәрҗимә қилинип, кәң ислам дунясиға тарқитилиши, ислам әллиридики хәлқләрниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқини, униң қандақтур "американиң оюни" әмәсликини тонуп йеـтишиниң зөрүрлүкини билдүргән.

Арқидин мәзкур доклатниң язғучиси питир ирвин бу доклаттики санлиқ мәлуматлар вә униңдики муһим мәзмунларни тонуштурған. Доклат уйғур паалийәтчиси абдувәли аюп тәминлигән шаһитларниң гуваһлиқлири, норвегийәдики уйғуряр фондиниң зиянкәшликкә учриғучилар һәққидики архипи вә америкалиқ тәтқиқатчи җин бунин тәшкиллигән "шинҗаң архипи" дики санлиқ мәлуматларға асаслинип тәйярланған. Питир ирвинниң ейтишичә, санлиқ мәлуматлар бойичә диний затлар асасән "қанунсиз" диний тәлимат (даим балиларға) бериш, дөләт тәстиқлиған мәсчитниң сиртида дуа қилиш, "қанунсиз" диний материялларни сақлаш, чәт әл билән алақә қилиш яки чәт әлгә саяһәт қилиш, бөлгүнчилик яки ашқунлуқ, рәсмий хизмәт қилиш яки той вә дәпнә мурасимида вәз-нәсиһәт қилиш дегән җинайәтләр билән әйибләнгән болса, бәзилири һәтта "башқиларға дуа қилишни өгәткән", "мисирда алтә ай оқуған" дәпму әйибләнгән.

Питир ирвинниң әскәртишичә, санлиқ мәлуматларда әң муһим болғини диний затларниң еғир җазаларға учриғанлиқи болуп, у мундақ дегән: "биз тәкшүргән 304 делониң 96 пирсәнтигә аз дегәндә бәш йил, 25 пирсәнтигә 20 йил яки униңдин юқири җаза муддити берилгән, буниң ичидә йәнә 14 муддәтсиз қамақ җазаси бар болуп, көпинчә һалларда уларниң җинайитиниң немилики муҗимәл."

Абдуәвли аюп әпәндиму қолға чүшүрүлгән санлиқ мәлуматларниң бир қисминиң хитай һөкүмитиниң рәсмий тор бәтлиридә ашкариланған мәлуматлар икәнликини, бир қисминиң чәт әлләрдики уруқ-туғқан, йеқинлириниң гуваһлиқи асасида тәйярланғанлиқини ейтти. У һазирғичә бу һәқтә давамлиқ гуваһлиқ беришни рәт қиливатқан кишиләр барлиқини, чүнки уларниң өзлири вә юртлиридики аилисиниң бихәтәрликидин әндишә қилидиғанлиқини ейитти.

Йиғиндики сөзлигүчиләрдин бири әнгилийә ню-кәсел университетиниң оқутқучиси доктор җоанне симис-финлий ханим болуп, йиллардин бери уйғурларни тәтқиқ қилип кәлгән. Уму йеқинда хитай һөкүмитиниң өч елиш характерлиқ җаза тәдбиригә учриған иди. Җоанне симис-финлий ханим өзиниң уйғур елида бивастә қилған зиярәтлири вә тәтқиқатлири асасида уйғурлар бәзи вақитларда чәклик даиридә намаз оқуш, мәсҗиткә бериштәк диний паалийәтләрдин бәһриман болған болсиму, әмма бу әркинликниң қисқа вақит давам қилғанлиқини, ақивәттә бүгүнки күнгә кәлгәндә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сияситиниң пүтүнләй ассимлатсийә қилип йоқитиш сияситигә өзгәргәнликини баян қилди.

Йиғинда мутәхәссиләр уйғурларниң мәсилисини ислам дунясиға аңлитиштики риқабәтләрни мулаһизә қилди. Абдулмалик муҗаһид әпәнди хитайниң тәшвиқатлириға ишиниш ислам дунясидики асаслиқ мәсилә болуп турмақта, деди. У сөзидә "кишиләр йәнила коммунист партийәниң тәшвиқатлириға ишиниватиду. Қисқиси, мән тивиттерда уйғур мәсилиси тоғрулуқ сөз қилсам, кишиләрниң маңа ‹бу дегән америка тәшвиқати, ' дәп инкас язғанлиқини көримән. Хитай һөкүмити сахта тәшвиқатида ғәлибә қиливатиду. Шуңа бизниң вәзипимиз хитай һөкүмитиниң сахтилиқини, униң әмәлийәттә вә ташқий дуняға қоллинидиған икки йүзи барлиқини ашкарилишимиз керәк," дегән. У йәнә мусулман дунясидики кишиләрниң уйғурлар мәсилисигә гйо-сиясий ноқтиийнәзәрдин қарап, ‹американиң хитай билән мәсилиси бар, шуңа уни көтүрүп чиқириватиду, ' дәп қарайдиғанлиқини әскәртти. Шуңа сәудий әрәбистан, пакистан қатарлиқ уйғурлар бир қәдәр көп олтурақлашқан ислам дөләтлириниң өзидин һекайиләрни чиқириш, доклат чиқириш, шу йәрдики уйғурларниң сәргүзәштилирини көпрәк оттуриға чиқириш арқилиқ бу еғир кишлик һоқуқ мәсилисини гйо-сиясий маркидин қутулдуруш керәк, дәп тәкитлиди.

Өмәр қанат әпәндиму сөзидә мусулман дөләтләрдә һөкүмәтләр сүкүт қиливатқан болсиму, бирақ бу дөләтләрдә болупму түркийәдә өктичи партийәләр вә башқа нурғун тәшкилатларда уйғур мәсилисидә зор ойғиниш болғанлиқини, канада, голландийә вә литва қатарлиқ дөләтләр парламентлириниңму уйғурлар мәсилисини ирқий қирғинчилиқ дәп тонуши билән юқирида дийилгән бу "американиң оюни" дегән көз қарашта зор өзгириш болғанлиқини, түркийәдә җамаәт пикриниң барғансери күчийиватқанлиқини ейтип: "кәлгүсидә бу җамаәт пикри чоқум һөкүмәткә қаттиқ бесим шәкилләндүриду, башқа мусулман дөләтлиридиму мушундақ җамаәт пикри һасил болиду," дәп тәкитлигән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң хитайниң зиянкәшликигә учриған уйғур имамлар һәққидики доклати 5-айниң 12-күни елан қилинған болуп, униңда һәрқайси һөкүмәтләр, мусулман җамаити вә динниң сағлам бир җәмийәтни қоғдаштики әһмийитигә ишинидиған һәрбир шәхис уйғурлар учратқан зулумға қарши аваз чиқиришқа чақирилған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт