"Xitayning Uyghur imamlirigha qaratqan ziyankeshliki" mawzuluq yighin uyushturuldi

Muxbirimiz irade
2021-06-03
Share
heytgah-imam-xitay-hokumet-xadimliri.jpg Uyghur imamlar we xitay hökümet xadimlirining héytgah meschitining chiqish éghizigha békitilgen kaméralarning astidin ötüwatqan körünüshi. 4-Yanwar, 2019-yili qeshqer.
REUTERS

Yéqinda amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi xitay hökümitining Uyghur diniy zatlirigha qaratqan basturushi heqqide bir parche muhim doklat élan qilip, Uyghurlarning diniy kimlikige qaritilghan hujumning kölimi we derijisini yorutup bergen idi. "Islam bir terep qilindi-xitayning Uyghur imamliri we diniy zatlargha ziyankeshlik qilishi" dep nam bérilgen bu doklatta xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumida diniy zatlarning da'im dölet yétekchilikidiki xorlash obyékti bolup kelgenliki we buning dawamliq küchiyip barghanliqi bayan qilin'ghan.

Bu doklatta 2014-yildin bashlap Uyghur élida tutqun qilin'ghan, késiwétilgen we yaki öltürülgen imamlar we bashqa diniy zatlargha a'it 1046 délo turghuzup chiqilghan. Ular bu reqemni "Muztaghning peqetla körün'gen qismi," dep eskertken.

1-Iyun küni mezkur doklatning élan qilinish munasiwiti bilen Uyghur kishilik hoquq qurulushi amérikadiki musulman ammiwi teshkilati bolghan "Hemmige adalet jem'iyiti" ning bashliqi imam abdulmalik mujahid, en'giliye nyukasil uniwérsitétining oqutquchisi doktor jo'anné simis-finliy xanim, Uyghur ziyaliysi abduweli ayup qatarliqlarning ishtirak qilishi bilen bir yighin uyushturghan. Yighinda aldi bilen Uyghur kishilik hoquq qurulushining bashliqi ömer qanat ependi échilish sözi qilghan.

Ömer qanat ependi bu doklatni xitay hökümitining Uyghur milliy kimlikini tereqqiy qildurush we uni qoghdash wezipisini üstige alghan Uyghur serxillirige qilghan hujumlirini arxiplashturush meqsiti bilen yézilghan doklatlarning biri, dep tonushturghan. U: "Xitay hökümitining Uyghur imamlirini nishanlishi uning Uyghur milliy kimlikini teshkil qilidighan hel qilghuch amillarni weyran qilish we uning yéngi bir ewladqa yetküzülüshige tosqunluq qilish herikitining bir qismi. Xitay hökümiti bir qanche yildin buyan Uyghurlarning diniy bayramlirini tebriklishige tosqunluq qilip kelgen turuqluq, bu yil rozi héytta xelq'aragha körsitish meqsitide Uyghurlarni héytgah meydanida ussul oynatti, emeliyette buning aldin orunlashturulghanliqi ashkarilandi. Rayonda heqiqeten boluwatqanlar bolsa yenila toluq kün yüzige chiqmidi. Biz bu doklatimizning bu jehette azraq bolsimu paydisi bolushini ümid qilimiz," dégen.

Arqidin amérikadiki "Hemmige adalet jem'iyiti" ning bashliqi, imam abdulmalik mujahid ependi söz qilghan. Mezkur organ ilgiri amérikadiki musulman jama'itini Uyghur mesiliside oyghitish heriketlirini qilghan idi. Mujahid ependi sözide epsuski xitay hökümitining Uyghur élida musulmanlargha jümlidin islamgha qiliwatqan mu'amilisining musulman dunyasi teripidin toluq bilinmeydighanliqini, xitay hökümitining buni nahayiti ustiliq bilen yoshurup kelgenlikini éytqan. U sözide: "Yéqinda bir ziyaret ömiki xitaygha ziyaretke barghanda méhmanxana yataqlirida qur'an barliqini körüp qattiq xursen bolushuptu. Chünki méning öz dölitimde méhmanxanilarda qur'an qoyulmaydu. Xitay da'iriliri men sherqiy türkistanni ziyaret qilghandimu ashundaq oyun qoymaqchi boldi, biraq men öz közüm bilen u yerdiki imamlarning qattiq cheklimige we teqibleshke uchraydighanliqini kördum. Ularning beziliri men bilen sözliship, özining derdini éytip bergen idi," dégen.

Mujahid ependi ilgiri Uyghurlar bir amallar bilen öyliride bolsimu diniy terbiyelerni dawamlashturup kelgenliki, biraq hazirqi shara'itta xitay hökümitining bularning hemmisini "Qanunisz diniy pa'aliyet" dégen bahane bilen yighishturghanliqini tekitligen. U bu doklatning choqum erebche qatarliq tillargha terjime qilinip, keng islam dunyasigha tarqitilishi, islam elliridiki xelqlerning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqini, uning qandaqtur "Amérikaning oyuni" emeslikini tonup yéـtishining zörürlükini bildürgen.

Arqidin mezkur doklatning yazghuchisi pitir irwin bu doklattiki sanliq melumatlar we uningdiki muhim mezmunlarni tonushturghan. Doklat Uyghur pa'aliyetchisi abduweli ayup teminligen shahitlarning guwahliqliri, norwégiyediki Uyghuryar fondining ziyankeshlikke uchrighuchilar heqqidiki arxipi we amérikaliq tetqiqatchi jin bunin teshkilligen "Shinjang arxipi" diki sanliq melumatlargha asaslinip teyyarlan'ghan. Pitir irwinning éytishiche, sanliq melumatlar boyiche diniy zatlar asasen "Qanunsiz" diniy telimat (da'im balilargha) bérish, dölet testiqlighan meschitning sirtida du'a qilish, "Qanunsiz" diniy matériyallarni saqlash, chet el bilen alaqe qilish yaki chet elge sayahet qilish, bölgünchilik yaki ashqunluq, resmiy xizmet qilish yaki toy we depne murasimida wez-nesihet qilish dégen jinayetler bilen eyiblen'gen bolsa, beziliri hetta "Bashqilargha du'a qilishni ögetken", "Misirda alte ay oqughan" depmu eyiblen'gen.

Pitir irwinning eskertishiche, sanliq melumatlarda eng muhim bolghini diniy zatlarning éghir jazalargha uchrighanliqi bolup, u mundaq dégen: "Biz tekshürgen 304 déloning 96 pirsentige az dégende besh yil, 25 pirsentige 20 yil yaki uningdin yuqiri jaza mudditi bérilgen, buning ichide yene 14 muddetsiz qamaq jazasi bar bolup, köpinche hallarda ularning jinayitining némiliki mujimel."

Abdu'ewli ayup ependimu qolgha chüshürülgen sanliq melumatlarning bir qismining xitay hökümitining resmiy tor betliride ashkarilan'ghan melumatlar ikenlikini, bir qismining chet ellerdiki uruq-tughqan, yéqinlirining guwahliqi asasida teyyarlan'ghanliqini éytti. U hazirghiche bu heqte dawamliq guwahliq bérishni ret qiliwatqan kishiler barliqini, chünki ularning özliri we yurtliridiki a'ilisining bixeterlikidin endishe qilidighanliqini éyitti.

Yighindiki sözligüchilerdin biri en'giliye nyu-kesél uniwérsitétining oqutquchisi doktor jo'anné simis-finliy xanim bolup, yillardin béri Uyghurlarni tetqiq qilip kelgen. Umu yéqinda xitay hökümitining öch élish xaraktérliq jaza tedbirige uchrighan idi. Jo'anné simis-finliy xanim özining Uyghur élida biwaste qilghan ziyaretliri we tetqiqatliri asasida Uyghurlar bezi waqitlarda cheklik da'iride namaz oqush, mesjitke bérishtek diniy pa'aliyetlerdin behriman bolghan bolsimu, emma bu erkinlikning qisqa waqit dawam qilghanliqini, aqiwette bügünki kün'ge kelgende xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasitining pütünley assimlatsiye qilip yoqitish siyasitige özgergenlikini bayan qildi.

Yighinda mutexessiler Uyghurlarning mesilisini islam dunyasigha anglitishtiki riqabetlerni mulahize qildi. Abdulmalik mujahid ependi xitayning teshwiqatlirigha ishinish islam dunyasidiki asasliq mesile bolup turmaqta, dédi. U sözide "Kishiler yenila kommunist partiyening teshwiqatlirigha ishiniwatidu. Qisqisi, men tiwittérda Uyghur mesilisi toghruluq söz qilsam, kishilerning manga 'bu dégen amérika teshwiqati, ' dep inkas yazghanliqini körimen. Xitay hökümiti saxta teshwiqatida ghelibe qiliwatidu. Shunga bizning wezipimiz xitay hökümitining saxtiliqini, uning emeliyette we tashqiy dunyagha qollinidighan ikki yüzi barliqini ashkarilishimiz kérek," dégen. U yene musulman dunyasidiki kishilerning Uyghurlar mesilisige gyo-siyasiy noqti'iynezerdin qarap, 'amérikaning xitay bilen mesilisi bar, shunga uni kötürüp chiqiriwatidu, ' dep qaraydighanliqini eskertti. Shunga se'udiy erebistan, pakistan qatarliq Uyghurlar bir qeder köp olturaqlashqan islam döletlirining özidin hékayilerni chiqirish, doklat chiqirish, shu yerdiki Uyghurlarning sergüzeshtilirini köprek otturigha chiqirish arqiliq bu éghir kishlik hoquq mesilisini gyo-siyasiy markidin qutuldurush kérek, dep tekitlidi.

Ömer qanat ependimu sözide musulman döletlerde hökümetler süküt qiliwatqan bolsimu, biraq bu döletlerde bolupmu türkiyede öktichi partiyeler we bashqa nurghun teshkilatlarda Uyghur mesiliside zor oyghinish bolghanliqini, kanada, gollandiye we litwa qatarliq döletler parlaméntliriningmu Uyghurlar mesilisini irqiy qirghinchiliq dep tonushi bilen yuqirida diyilgen bu "Amérikaning oyuni" dégen köz qarashta zor özgirish bolghanliqini, türkiyede jama'et pikrining barghanséri küchiyiwatqanliqini éytip: "Kelgüside bu jama'et pikri choqum hökümetke qattiq bésim shekillendüridu, bashqa musulman döletliridimu mushundaq jama'et pikri hasil bolidu," dep tekitligen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining xitayning ziyankeshlikige uchrighan Uyghur imamlar heqqidiki doklati 5-ayning 12-küni élan qilin'ghan bolup, uningda herqaysi hökümetler, musulman jama'iti we dinning saghlam bir jem'iyetni qoghdashtiki ehmiyitige ishinidighan herbir shexis Uyghurlar uchratqan zulumgha qarshi awaz chiqirishqa chaqirilghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet