Һазирқи замандики қуллуқ: уйғурларниң омумйүзлүк мәҗбурий әмгәк күчлиригә айландурулуши

Мухбиримиз әркин
2020-12-09
Share
Һазирқи замандики қуллуқ: уйғурларниң омумйүзлүк мәҗбурий әмгәк күчлиригә айландурулуши Ишчилар үрүмчидики давалаш үскүнилири завутида қоғдаш кийими тикиватқан көрүнүш. 2020-Йили 27-январ, үрүмчи.
REUTERS

Хитай һөкүмитиниң 2017-йили башланған чоң тутқунидин буянқи 3 йил мабәйнидә уйғурлар ялғуз лагерлар, юқири техникилиқ назарәт системиси, нопус контроли, меңә ююш, мәдәнийәт қирғинчилиқидәк ғәйрий инсаний сиясәтләрниң бузғунчилиқиға учрапла қалмиған. Улар йәнә уйғур елиниң ичи вә сиртидики хитай карханилирида мәҗбурий әмгәккә селинип, хитай һөкүмитиниң "намратлиқтин қутқузуш" намида омумйүзлүк һәқсиз яки әрзан баһалиқ әмгәк күчлиригә айландуруштәк радикал сияситиниң нишаниға айланди.

Буниңда 2018-йили 8-ай уйғурларниң омумйүзлүк мәҗбурий әмгәк күчлиригә айландурулушидики һалқилиқ бурулуш нуқтисидур. Шуниңға қәдәр лагерларниң мәвҗутлуқини инкар қилип кәлгән хитай һөкүмити, шуниңдин башлап лагерларни "кәспий тәрбийәләш мәркәзлири" дәп елан қилип, уйғурларниң бу орунларда "кәспий маһарәт" өгинидиғанлиқини җакарлиған. Буниң билән аталмиш "кәспий маһарәт мәркәзлири" ни пүттүргән уйғурларни районниң ичи вә сиртидики хитай карханилириға йөткәп, мәҗбурий әмгәккә селиш техиму көләмләшкән.

Ғулҗа наһийәсидики йидоң санаәт бағчисиға җайлашқан "җовән кийим-кечәк чәклик ширкити" 2017-йили лагерлар билән бир мәзгилдә қурулған хитай мәҗбурий әмгәк карханисидур. Қазақистанда турушлуқ гүлзирә авулқан қизи 2018-йили бу ширкәтниң пәләй завутида 200 дәк уйғур, қазақ тутқунлар билән ишлигән лагер шаһитлириниң бири. У илгири радийомизниң зияритини қобул қилип, өзиниң бу завутта 3 айдәк һәқсиз ишлигәнлики, бу карханилардики ишчиларниң мәҗбурий ишлитиливатқан сабиқ тутқунлар яки униңға яндаш лагердики тутқунлар икәнликини билдүргән.

Гүлзирәниң тәкитлишичә, җовән ширкити гүлзирәгә 3 ай яхши ишлисәң 600 йүән мааш беримиз, қанчә коп ишлисәң шунчә җиқ пул алисән, дәп вәдә қилған болсиму, лекин уни 3 ай қаттиқ ишлитип, ахирида пулму бәрмигән. Һәтта уни бу ширкәттә өзиниң бикарлиқ маһарәт өгәнгәнлики һәққидики қәғәзгә қол қоюшқа қистап, қәғәзгә қол қоймисаң қайта өгинишкә барисән, дәп тәһдит салған. Гүлзирә авулқан шу қетимқи зияритидә җовән завутиниң лагер билән охшаш икәнликини билдүрүп, "һазир ойлисам йүриким йиғлайду" дегәниди.

Хитай даирилириниң уйғур әмгәк күчлирини хәлқара даңлиқ маркиларниң хитайдики ишләпчиқириш завутлиридиму әмгәккә селиши, бу даңлиқ маркиларниң буниңға йол қоюши яки көрмәскә селиши хәлқара таратқулар вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң диққитини қозғап, уйғур ишләмчиләр мәсилиси хәлқара мал тәминат зәнҗириниң саплиқиға алақидар чоң хәлқара хәлқара мәсилигә айланған. Фирансийәлик тәтқиқатчи, атақлиқ хитайшунас марийә холизман ханим хитайниң уйғурларни мәҗбурий әмгәк күчлиригә айландуруш пиланини "нормал кишиләрниң тәпәккуридин һалқиған қилмиш" дәп тәкитлигән.

У мундақ дәйду: "буларниң һәммиси бизгә униң еһтият билән пиланланған, узун йиллар тәйярлиқ қилған пилан икәнликини көрситип бәрди. Биринчи қәдәмдә лагерларни қурулди, иккинчи қәдәмдә карханиларни бәрпа қилинди. Арқидин тәрбийәләш елип берилип, андин карханиларға йөткиди. Буларниң һәммиси уларниң нәзиридә еһтият билән пиланланған оңушлуқ пилан болуп, бу нормал кишиләрниң тәпәккуридин һалқиған қилмиштур".

Бу җәрянда болупму австралийә истратегийәлик сиясәт институти уйғур мәҗбурий әмгикиниң ички әһвали, униң хәлқара мал тәминат зәнҗиридики салмиқиға даир дәлилләр билән тәминлигән. Униң бу йил 2-айда елан қилған доклатида, алма, найки, дәлл қатарлиқ дунядики 83 даңлиқ маркиниң хитайдики мал тәминат зәнҗириниң уйғур мәҗбурий әмгәк күчлирини ишләткәнлики, 2017-йилдин 2019-йилғичә 80 миңдин артуқ уйғур әмгәк күчиниң хитайдики һәр қайси завутларға йөткәлгәнлики илгири сүрүлгән.

Юқириқи доклат, хәвәрләр шуниңдәк шаһитларниң бу һәқтики гуваһлиқи америка дөләт мәҗлиси, әнглийә парламенти вә явропа иттипақиниң уйғур мәҗбурий әмгикигә қарши һәрикәткә келишигә түрткә болған. Америка авам палатасида уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләшкә алақидар икки қанун лайиһиси оттуриға қоюлған. Һәр икки қанун лайиһиси бу йил 9-айда мақуллинип, америка кеңәш палатасиниң мақуллишиға сунулған. Америка авам палатасиниң рәиси нәнси пәлуси "уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләш қанун лайиһиси" авазға қоюлғанда сөз қилип, "кишилик һоқуқниң сода үчүн қурбан қиливетишкә йол қоюлмайдиғанлиқи" ни тәкитлигән.

У: "һәр икки партийәниң қоллишиға еришкән бу икки күчлүк қанун лайиһиси бейҗиң вә дуняға күчлүк сигнал берип, америка дөләт мәҗлисиниң сода мәнпәәти үчүн кишилик һоқуқни қурбан қилмайдиғанлиқини көрситиду. Мән көп қетим тәкитләп кәлгәндәк әгәр америка хитайдики кишилик һоқуқ үчүн сөзлимисә, биз дуняниң башқа җайлиридики кишилик һоқуқ мәсилисини сөзләшкә әхлақий һоқуқимизни йоқитип қойимиз" дегән.

Нәнси пәлуси йәнә уйғур мәҗбурий әмгикиниң америка сода сиясити вә қиммәт қаришиға тәсир қилидиғанлиқини тәкитләп, "хитайдики хәлқләрниң експилататсийә қилинишиниң америка сода сиясити вә қиммәт қаришиға биваситә тәсири бар. Трагедийәлик йери, мәҗбурий әмгәк мәһсулатлири даим америкиға келип, бизниң дукан вә өйлиримизкә кириду. Һалбуки, дуня миқясида сетилған һәр бәш пахта мәһсулатидин бирининиң пахтиси яки йипи шинҗаңда ишләпчиқирилған" дәп көрсәткән.

Уйғур мәҗбурий әмгики мәсилиси йәнә трамп һөкүмитиниңму күчлүк инкас қозғап, уйғурларни мәҗбурий әмгәккә салған җовән ширкити, хотәнниң лоп наһийәсидики хитай чач завути, ақсудики хуафу кийим-кечәк ширкитидәк хитай карханилириниң мәһсулатлирини чәклигән. Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси йеқинда буйруқ чүшүрүп, шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәниниң пахта мәһсулатлириниң америкиға киришини бирдәк чәклигән.

Америка ички бихәтәрлик министирлиқиниң муавин мувәққәт министири кен кучинәлли, америка һөкүмити вә хәлқиниң мәҗбурий әмгәк мәһсулатлириға йол қоймайдиғанлиқини билдүрүп; "америка сода саһәси өзиниң тәминат зәнҗирини чоқум көздин кәчүрүши керәк. Америка һөкүмити вә хәлқиниң мәҗбурий әмгәк күчлирини ишлитип, әрзан баһалиқ мәһсулатларни ишләпчиқиришқа йол қоймайду. Бизниң дөлитимиз һәр бир инсанниң иззәт һөрмити вә ишләш һоқуқида чиң туриду. Хитай һөкүмити лагерларни тақиши, тутқунларни қоюп бериши, мәҗбурий әмгәк программисини һимайә қилишни дәрһал бикар қилиши керәк" дегән.

Хитай уйғур мәҗбурий әмгәк мәсилисидә хәлқараниң күчлүк бесимиға дуч кәлгән болсиму, лекин униң уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селишни һазирға қәдәр давамлаштуруватқанлиқи, америкадики алма, найки, колакола вә америка сода уюшмисидәк чоң ширкәт һәм сода гуруһлириниң дөләт мәҗлисидә "уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләш қанун лайиһиси" гә қарши паалийәт елип бериватқанлиқи мәлум.

Австралийә истратегийәлик сиясәт институтиниң доклатида, уйғур елидә дунядики даңлиқ 83 маркини мәһсулат билән тәминләйдиған аз дегәндә 27 завутниң уйғур мәҗбурий әмгәк күчлирини ишлитиватқанлиқини илгири сүргән. Паалийәтчиләрниң қаришичә, уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләп, хәлқара мал тәминат зәнҗирини қоғдашниң үнүмлүк йоли-һәр қайси дөләтләрниң америка дөләт мәҗлисигә охшаш "уйғур мәҗбурий әмгикини чәкләш қануни" чиқирип, бу җәһәттики қануни җавабкарлиқни күчәйтиш икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт