Adryan zénzning "Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi" namliq doklatidiki dunyani chöchütken uchurlar (1)

Muxbirimiz eziz
2021-06-16
Share
Amérika hökümiti xitay elchixanisining Uyghur ayalliri heqqidiki tiwittér uchurini qattiq eyiblidi Xitay elchixanisi Uyghur ayallirini tughmas qilghanliqini étirap qilghanliqi munasiwiti bilen ishlen'gen karton.
REUTERS

Antropologiye (insanshunasliq) sahesidiki alimlardin gérmaniyelik doktur adryan zénz yéqinqi mezgillerde özining Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi we milletler munasiwitige da'ir tetqiqatliri bilen gherp dunyasidiki köpligen hökümet orunlirining, jümlidin birleshken döletler teshkilati (b d t) qatarliq teshkilatlarning sanliq melumat "Menbesi" bolup kelmekte. Buningda uning ilimge bolghan estayidilliqi bilen birlikte özi xulase chiqarghan témilarning matériyal asasining resmiy yosundiki menbelerdin kelgen bolushini muhim orun'gha qoyushi muhim orun igileydu. Uning ene shu xil telep asasida teyyarlap chiqqan "Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi: béyjing da'irilirining jenubiy shinjangdiki nopusni elalashturush istratégiyisi heqqide tehlil" serlewhilik eng yéngi doklati 3-iyun küni ottura asiya tetqiqatidiki nopuzluq zhurnallarning biri bolghan "Ottura asiya tekshürüshi" (Central Asian Survey) zhurnili tehriratining resmiy tekshürüp békitishidin ötken. Tapshuriwélin'ghan maqalilargha normalda ikki, eng köp bolghanda üch mutexessis bahalap teqriz yazidighan mezkur zhurnal tehrirati doktur adryan zénzning ilmiy maqale sheklidiki bu doklatida yorutulmaqchi bolghan téma we uningdiki mezmunlarning tolimu sezgür ikenlikini nezerde tutup, uni töt mutexessiske tekshürüp bahalashqa yollap bergen. Bir-birige natonush bolghan töteylenning bahaliri mezkur doklatni toluq mu'eyyenleshtürüp, uningdiki pikirlerning we xulasining toluq ilmiy asasqa ige ikenlikini muqimlashturghan.

Mezkur doklatta körsitilishiche, Uyghur diyaridiki nopusning köpiyishi we mejburiy ijra qiliniwatqan pilanliq tughut mesilisi uzundin buyan nazuk témilardin bolush bilen birge bu rayondiki köpligen toqunushlarning piltisi bolup kelgen iken. Bolupmu xitayda uzun yillap ijra bolghan "Birla perzentlik bolush" tek pilanliq tughut siyasitining 2016-yili bikar qilinishi bilen xitaylarningmu ‍uyghurlargha oxshash ikki perzentlik bolushigha shara'it yaritilghan. Emma shuningdin kéyinki nopus kontrolluqi Uyghur diyaridiki Uyghurlar we xitaylargha perqliq mu'amile qilinidighanliqini namayen qilghan. Netijide 2018-yilidin bashlap otturigha chiqqan "Qanunsiz perzentlik bolushni nölge chüshürüsh herkiti" jeryanida ikki yérim milyondin artuq Uyghur nopusi bar bolghan xoten wilayiti teweside "Qanunsiz tughutning sani 21 bowaqtin éship ketmeslik" tek xizmet nishani élan qilin'ghan.

Buninggha mas halda 2018-yilining özidila pütkül Uyghur diyarida her yüz ming ayaldin 243 kishi mejburiy tughmasliq ‍opératsiyesi qildurulghan. Halbuki, shu yili pütkül xitay teweside buning ijra qilinishi her yüz ming xitay ayalda peqetla 33 kishi bolghan. 2019-Yiligha kelgende xoten tewesidiki Uyghur qiz-chokanlirining az dégendimu üchtin biridin köprekini mejburiy tughmasliq ‍opératsiyesi qilish pilanlan'ghan. Shu yilining axiri lagér shahidliridin qelbinur sidiqning bayanliridin xitay hökümitining perzentlik bolush yéshidiki pütün Uyghur ayallirini mejburiy tughmasliq ‍opératsiyege orunlashturush heqqide buyruq élan qilghanliqi melum bolghan.

London shehride échilghan "Uyghur sot kollégiyesi" ning tunji qétimliq guwahliq yighinining tötinchi küni, yeni 7-iyun küni doktur adryan zénz bu heqte guwahliq bérip, ötken üch yil ichide Uyghur diyaridiki tughut nisbitining körünerlik halda töwenlep ketkenlikini alahide tekitligen. U bu heqte mundaq dégen: "2015-Yilidin 2018-yilighiche bolghan ariliqta jenubiy shinjangdiki töt wilayette nopusning tebi'iy köpiyish nisbiti 73 pirsent töwenligen. Bu hal 2019-yilimu izchil dawam qilghan. Bolupmu 'az sanliq milletler' asasliq nisbetni igileydighan nahiyiliride nopusning köpiyishi 50 pirsent töwenlep ketken. Xitay nahiyiliride bolsa bu san 20 pirsent bolghan. Emma shu yili pütkül xitaydiki nopusning kémiyishi peqet töt pirsent bolghan. Nopusning köpiyishi astilighan bolsimu, bu nahiyelerdiki ölüm nisbiti burunqigha oxshash dawam qilghan. Bundaq ehwalda shübhisizki, nopusning töwenlishi téximu téz bolidu, tebi'iy köpiyish nisbiti bolsa nöl bolidu. Bir qisim wilayet we nahiyelerni misalgha alidighan bolsaq, nopusning tebi'iy köpiyish sür'itining 2018-yilidiki 5.19 Pirsenttin 2019-yiligha kelgende 1.66 Pirsentke chüshüp qalghanliqini, buning shinjang yaki pütkül xitayning ortaq sewiyisidin köp töwen ikenlikini bayqaymiz. Méning bu yerde démekchi bolghinim bu san-sifirlar emes, belki xitay hökümitining mushu xil ghayet zor töwenleshning arqisigha yoshurun'ghan uzun mezgillik muddi'asidur. Méning qarishimche, köpiyish nisbitining bu xildiki nöldin töwen bolush hadisisi xitay hökümitining shinjangdiki uzun mezgillik milletler siyasiti bilen biwaste halda ong tanasip chiqidu. 2017-Yili Uyghur rayonidiki 'yéngi nopus pilanlash xizmet ishxanisi' ning bir qétimliq xizmet xatirisige 'bash sékrétar shi jinpingning jenubiy shinjangdiki milliy nopus qurulmisini elalashturushni tetqiq qilish we yükseldürüsh heqqidiki muhim yolyoruqlirining rohini estayidilliq bilen toluq emilileshtürüsh xizmet yighinining xatirisi' dep mawzu qoyulghan."

Doktur adryan zénzning bayan qilishiche, ene shu teriqide "Milliy nopusni elalashturush" chaqiriqi béyjingdin kéliwatqan ashu xil "Aliy yolyoruq" ning biwaste yétekchilikide tézdin ijra bolushqa bashlighan. Bu xil "Nopusni elalashturush" atalghusi herqachan térorluq mesilisini tekitlep kéliwatqan Uyghur diyaridiki da'imliq ibarilerdin bolup, buning négizi herwaqit tughut nisbitini kontrol qilishta öz eksini tapqan. Uyghur diyaridiki "Mutexessisler" din bu sahede aktip rol oynawatqanlarning biri tarim uniwérsitéti chégra rayon tarix-jughrapiyesi instituning bashliqi lyaw jawyü iken. U 2015-yilila "Hökümitimiz jenubiy shinjangdiki mesililerni hel qilmaqchi bolidiken, jezmen ahalining nopus qurulmisini özgertishi, shuningdek Uyghurlarning mutleq üstünlükni igilesh weziyitige xatime bérishi lazim" dep körsetken. Aridin bir yil ötkende bolsa u mexsus eser yézip "Shinjangdiki tinchsizliq we térrorluqning tüpki seweblirining biri jenubiy shinjang rayonida Uyghur nopusining ziyade merkezliship ‍olturaqlishishidur" dep xulase chiqarghan. Shuning bilen birge xitay köchmenlirining bu rayon'gha makanlishishi heqqide toxtilip: "Jenubiy shinjang rayonida Uyghurlar bilen xitaylarning nopus nisbitide adem ishen'güsiz tengpungsizliq mewjut," dégen. 2017-Yiligha kelgende bolsa "Jenubiy shinjangning hazirqi nopus qurulmisi muqimliq weziyiti üchün ziyanliq. Buni tügitishning bir muhim tedbiri xitay köchmenlirini zor kölemde bu rayon'gha makanlashturush" dep körsetken. Béyjingdiki yene bir xitay mutexesss shü jyenying buninggha tézdin awaz qoshup: "Sherqiy türkistan térorluq tehditini tüp yiltizidin yoqitish üchün dölitimiz jezmen jenubiy shinjangning nopus qu'urlmisini özgertishi lazim" dégen.

Mushuning özi Uyghur diyaridiki nopus we tughut nisbiti heqqidiki san-sifirlarning xitay merkizi hökümitining biwasta yolyoruqliri asasidiki layihe boyiche méngiwatqanliqini körsitidiken. Del shundaq bolghanliqi üchün xitay mutexessslerning "Térorluq bilen milliy nopus qurulmisi zich baghlinishliq" dégendek ortaq qarishi köpligen "Siyasyon" larning qollishigha érishken. Bu jehette alahide tilgha élishqa tégishlik bolghan kishilerning biri "Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni" ning mu'awin sékrétari lyu yiléy bolghan. 2020-Yili pütün xitaydin yighilghan 300 mutexessisning bash qoshush yighinida u "Shinjangdiki herqaysi sahelerde köpligen utuqlarni qolgha keltürgen bolsaqmu, shinjangning ijtima'iy muqimliqi tüp yiltizidin hel bolghini yoq" dep körsetken.

Bu heqte söz bolghanda doktor adryan zénz mundaq deydu: "Lyu yiléyning pikriche, jenubiy shinjangdiki mesililerning yiltizi ahalining nopus qurulmisidiki tengpungsizliq. Nopusning terkibi qismi hemde nopus bixeterliki uzun mezgillik muqimliqning asasi we kapaliti. Chünki xitay hökümiti biwaste meblegh bilen temin etken bu tetqiqatlar we 'alim' larning xulasisi boyiche élip éytqanda, jenubiy shinjangdiki xitay nopusining nisbiti bekla töwen. Hazir bu san 15 pirsentkimu yetmeydu. Bu xil nopus tengpungsizliqi jenubiy shinjangdiki eng yadroluq mesililerning biridur. U mushundaq dep qaraydu hemde mushuni teshebbus qilidu. Uning pikriche, Uyghurlar merkezlik olturaqlashqan bu rayonda xitaylarning igiligen nisbiti 2018-yili sekkiz pirsent etrapida bolghan. Lyu yiléyning bu melumati bayin'gholin oblastinimu öz ichige alidu. 2018-Yiligha kelgende lyu yiléy yene bir qétim pikir bayan qilip: 'shinjangning nopus qurulmisi we milletler qurulmisi peqetla qamlashmighan bir shekil élip qalghan' dep körsetken. U bu heqte qilghan sözide 'shinjang rayoni jezmen nopus qurulmsi we milletler qurulmisi mesililirini qaytidin oylinip körüshi, bolupmu buni dölet bixeterliki nuqtisidin oylishishi lazim' dégen.

Xitaydiki "Alimlar" bilen "Siyasiyonlar" ning mushundaq bir yaqidin bash chiqirishi bilen Uyghur diyaridiki nopus qurulmisi we millet qurulmisini özgertishning yol xeritisi ene shu teriqide sizip chiqilghan. Buning bilen Uyghurlarning tughut nisbitini chekleshning pütkül xitay dölitining uzaqni közligen menpe'eti üchün qanchilik muhim ikenliki yene bir qétim gewdilen'gen.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet