Közetküchiler Uyghurlarning ramzanda yenimu qattiq diniy basturushqa uchrishidin endishe qilmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2020-04-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri. 2010-Yili 2-iyul, ürümchi.
Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri. 2010-Yili 2-iyul, ürümchi.
AFP

Melum bolghinidek yillardin buyan, xitay hökümiti roza ramzan mezgilliride nuqtiliq halda Uyghur diyaridiki Uyghur we bashqa musulmanlargha qarita basturush we teqibleshlirini kücheytip keldi. Bu munasiwet bilen musulmanlarning xasiyetlik ramzan éyi bashlinishi bilen dunyada diniy basturush eng éghir halda dawam qiliwatqan Uyghur diyaridiki musulman xelqlerning ramzan weziyiti heqqide her türlük endishiler kücheymekte.

Halbuki dawamliq ramzan harpisida mexsus ramzanliq bixeterlik tedbiri heqqide buyruq we mexsus siyasetlirini élan qilip kelgen xitay hökümitining 2020-yilidiki ramzan mezgilide pewqul'adde sezgür boluwatqanliqi ipadilenmekte.

Uyghur diyaridiki ramzanliq bixeterlik tedbirliri heqqide peqet 4-ayning 26-küni Uyghur aptonom rayonluq bixeterlik qoghdighuchilar jem'iyiti torining tarqatqan xewiridin bashqa, xitay hökümiti bashqurushidiki taratqu we hökümet memur torlirida, hetta islam jem'iyiti torliridimu birdek ramzan heqqide xewer yaki uchur körgili bolmaydu.

Rayondiki "Bixeterlik qoghdighuchilar jem'iyiti tori" ning mezkur xewiridin ashkarilinishiche, 24-aprél küni mezkur jem'iyetning qeshqer shöbisige tewe "Eykéwé'i qoghdighuchilar shirkiti" ning ramzandiki alahide sezgür mezgilde bixeterlik qoghdash sahesidiki xizmetchilerning muqimliq weziyitige kapaletlik qilishni orunlashturush xizmet yighini échilghan. Bu yighinda "Bixeterlik qoghdash sahesidiki xizmetchilerdin, diniy ashqunluqqa qarshi idiyeni mustehkemlep, 3 xil küchlerning ramzandek alahide diniy étiqad sezgür mezgildin paydilinip, buzghunchiliq heriketlirini élip bérishining aldini élishta hoshyar bolush, muqimliqni hemmidin üstün qoyush" telep qilin'ghan.

Ramzan mezgilidiki bu xil alahide uqturushning bir siyaset süpitide xitay hökümiti teripidin chüshürülgen buyruq ikenliki mezkur xewerning "Yuqirining orunlashturushi boyiche" dep bashlan'ghanliqidin ipadilinidiken.

Halbuki yuqiriqi xewer ulinishining bir kündin kéyin üzüwétilgenliki melum.

Xitay hökümitining diniy étiqad jehettiki munasiwetlik belgilimiliride gerche hökümet kadir we xizmetchiliri, oqutquchi-oqughuchilar hemde 18 yashqa toshmighanlarning roza tutushi we bashqa diniy pa'aliyetlerge qatnishishi birdek cheklinidighanliqi heqqide éniqlima bérilgen bolsimu, emma her qandaq kishining eqelliy diniy étiqad we milliy örp-adetliri boyiche yashishiningmu xitay hökümiti 2017-yili élan qilghan "Diniy ashqunluqning 75 xil ipadisi" we "Térrorizmgha qarshi qanun" qatarliqlargha tetbiqlinip qattiq jazalashqa uchrap kéliwatqanliqi melum.

Bultur ashkarilan'ghan, xitay merkiziy hökümet ishliri kabinétining 2018-yil 4-ayning 19-küni tarqatqan "Nöwettiki weziyette islam dini xizmiti heqqidiki teklip layihesi" dep atalghan bir höjjiti bilen "Ürümchi shehirining ramzan we roza héyti mezgilidiki diniy étiqad orunliri yaki xeterlik mesililerge höküm qilish we bir terep qilish chariliri" namliq bu ikki parche höjjette Uyghurlarning normal islam diniy étiqad pa'aliyetliri "Diniy radikalliq", "Bölgünchilik" we "Térrorluq idiyesining ipadiliri" dep teswirlen'genidi.

Buningda meschitler bolsa bu xil idiyelerni tarqitidighan "Xeterlik orunlar" dep békitilgen. Xitay hökümitining Uyghurlarning diniy étiqadini chekleshtiki qattiq tedbirler ashkara, yalingach we konkrét otturigha qoyulghandin buyan lagérlargha qamalghan milyonlighan kishiler ichide tonulghan diniy zatlar, chet'ellerde diniy jehette ilim tehsil qilghanlardin bashqa yene normal étiqadchi amminingmu türkümlep qamalghanliqi ashkarilanmaqta.

Biz Uyghur diyaridiki Uyghur we bashqa musulmanlarning bu ramzandiki weziyiti heqqide melumat élish üchün bir qisim meschitlerge we xitay hökümitining diniy bashqurush tarmaqlirigha qilghan téléfonlirimiz ulanmidi. Ürümchi waqti 27-aprél küni Uyghur aptonom rayonluq islam jem'iyiti ishxanisining téléfoni ulandi.

Téléfonni alghan xitay kadir, bizning "Bu yil Uyghurlar we bashqa musulmanlarning roza tutushigha yol qoyulamdu?" dégen so'alimizgha u bashta amérikadin téléfon qiliwatqinimizni angqiralmighan bolsa kérek, "Sen özüng xalighanche roza tutalamsen hazir ?" dep qayturma so'al bilen jawab berdi.

"Elwette, ménining amérikada roza tutush ixtiyarliqim bar" dégen jawabimizdin kéyin u xitay kadir öz hökümitining siyasetlirini aqlashqa bashlap: "Bizning dölitimizde hemme ademning diniy erkinliki qanun arqiliq kapaletke ige qilin'ghan. Uyghurlarmu oxshash ixtiyari boyiche roza tutidu, bu heqte tepsiliy bilmekchi bolsang shinjanggha kélip körüp baqsang bolidu", dédi.

Uninggha ulapla "Undaqta néme üchün shunche jiq insanni roza tutqanliqi üchün lagérlargha qamidinglar we éghir jazalawatisiler?" dep soriduq.

U bu so'alimizdin özini qachurushqa bahane izdidide: "Men undaq ishni anglimidimghu. . . . Bu téléfonning signal yaxshi emes, gépingizni angliyalmaywatimen. . ." dep téléfonni üzdi we bu téléfon nomuri qayta ulanmidi.

Xitay hökümitining musulmanlar jümlidin Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan zulumlirini izchil közitip, ispatliq doklatliri arqiliq xitay hökümitining diniy erkinlikni öz ichige alghan Uyghurlarning eqelliy kishilik hoquqlirigha qaratqan basturushini eng küchlük tenqid qilip kéliwatqan xelq'araliq teshkilatlardin biri, xelq'ara kishilik hoquqni közitip teshkilatining asiya ishliri diréktori sofy richardson özining bu heqtiki endishini ipadilep mundaq dédi: "Her qandaq xitay emeldarining Uyghurlar diniy erkinliktin behrimen boluwatqanliqini ilgiri sürüshi bolupmu hazirqidek ramzan mezgilide bu chidighusiz yalghanchiliqtin bashqa nerse emes, chünki bu hökümet yillardin béri ularning perzentlirige diniy terbiye bérishini cheklep, meschitlerni chéqip, her türlük heddidin ashqan cheklime siyasetler arqiliq diniy étiqadni basturup kelgen bir hökümet".

U yene tekitlep: "Biz yene shuni untumasliqimiz kérekki, xitay hökümiti islam dinigha étiqad qilishning özinimu rohiy késellik dep élan qilghan, shunga bu mesilide xitay da'irilirige hergiz ishinishke bolmaydu" dédi.

Ramzan harpisidin bashlap her xil ijtima'iy wasitilerde lagérlar bashlinishtin bir qanche yillar ilgiri Uyghurlarning ramzanda bir qeder bayashat, rahet halda étiqad we turmush adetlirini dawam qiliwatqanliqigha da'ir widéyolar bilen teng uninggha küchlük sélishturma hasil qilidighan, xitayning ramzanda Uyghurlarni mexsus haraq ichish musabiqisi, modél we bashqa ijtima'iy pa'aliyet namidiki pa'aliyetlerni uyushturup, kishilerning rozisini buzush we yaki chekleshke a'it a'it körünüshlermu otturigha chiqmaqta.

Bulardin bashqa yene Uyghur teshkilatlirimu ramzan munasiwiti bilen xitayning Uyghurlar üstidiki zulumlirini axirlashturush heqqidiki chaqiriq we bayanatlirini élan qilmaqta.

Xitay hökümitining ramzanda Uyghur diyarining weziyiti heqqidiki uchurlarni téximu qattiq qamal qilip sezgürlükni ashurushi, xelq'araliq közetküchilerdin bashqa hökümetlerningmu endishisini kücheytkenliki melum. Bu heqte amérika dölet mejlisining xitay ishliri komitéti 24-aprél küni xas tiwittér bétide ramzan munasiwiti bilen chaqiriq élan qilip, xitay hökümitining qur'an oqushtin tartip, roza tutush, islam étiqadi boyiche yashashqiche bolghan barliq étiqadi pa'aliyetlirigiche chek qoyushtek musulmanlar üstidin élip bériwatqan basturush heriketlirini toxtitishqa we uning térrorluqqa qarshi turush bahaniside barliq musulmanlar üstidin kishilik hoquq depsendichiliki yürgüzüshini derhal axirlashturushqa chaqirghan.

Toluq bet