Aqsu saqchisi: “Bu qétim qobul qilidighan saqchilarning xotun-balilirinimu yötkep bérimiz”

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.06.06
“Bextlik Uyghurlar” ning bextsizlikige da'ir delil-ispatlar Qeshqer kona sheherdiki xitay saqchiliri. 2021-Yili 3-may.
REUTERS

Xitay hökümiti Uyghur diyarida irqi qirghinchiliq siyasitini yolgha qoyushtin ilgirila, yeni 2014-yilidin bashlapla, Uyghur diyarigha pütün xitaydin saqchi xadimlirini qobul qilishqa bashlighanidi. Barliq yuqiri téxnikiliq teqiblesh sistémiliri bilen qaplinip, be'eyni “Saqchi döliti” ge aylandurulghan Uyghurlar diyarida, uning hazirmu ichkiri xitay ölkiliridin saqchi we yardemchi saqchi qobul qilishning toxtatmighanliqi, hetta barghanche köpeytiliwatqanliqi melum.

Aqsu minggha yéqin saqchi köpeytmekchi

Aqsu wilayetlik jama'et xewpsizliki idarisi, aqsu wilayetlik adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet idarisining ündidar supilirida 2024-yili 26-may tarqatqan uqturushliridin melum bolushiche, 2024-yili aqsu wilayitige jem'iyettin 923 neper yardemchi saqchi xadimi qobul qilinmaqchi iken. Tizimlitish waqti 6-ayning 1-künidin 6-ayning 5-künigiche bolup, qobul qilish da'irisi pütün xitaygha yüzlen'gen.

Ular “Siyasiy meydani éniq bolush”, “Milliy bölgünchilik” we “Qanunsiz diniy pa'aliyet” ke qet'iy qarshi turush iradisige ige bolush, wezipini normal ada qilish üchün telep qilin'ghan jismaniy shara'it we rohiy süpetke ige bolush dégendek shertlerge asasen tallinidighan bolup, tallash obyékti 18 yashtin 35 yashqiche dep körsitilgen.

Bu qétimqi saqchi qobul qilish élanigha qarighanda, qobul qilinidighan saqchi xadimlarning xizmet toxtami 3 yil, sinaq waqti 6 ay bolidiken.

Biz bu qétimqi jem'iyettin ashkara saqchi qobul qilish heqqide yenimu tepsiliy uchur élish üchün, mezkur saqchi qobul qilish élanida tizimlatquchilargha temin étilgen alaqilishish nomurigha téléfon qilduq.

Téléfonni alghan xanim adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet idarisining xadimi bolup, u, aqsu wilayitide bu qétimqi saqchi qobul qilish kölimining bir qeder zorluqi we ichkiri ölkilerdin qobul qilinidighanlargha alahide étibar siyasetliri barliqini chüshendürüp mundaq dédi:

“Bu qétim saqchi qobul qilish pütün memliketke yüzlinidu. Élanda körsitilgen alaqidar teleplerge mas kelgen her qandaq adem tizimlatsa bolidu, milliti we tewelikige cheklime qoyulmaydu. Memliketning her qandaq jayidin iltimas qilalaydu. Bu qétimqi saqchi qobul qilishning yene bir alahide teripi shuki eger qobul qilin'ghuchining ayali we yaki qiz dosti bashqa jayda bolsa, ularning a'ilisini jem qilip xatirjem xizmet qilishi üchün, qobul qilin'ghan saqchilarning xotun-balilirinimu yötkep bérishke we xizmetke orunlashturushqa, turalghu bilen teminleshke kapaletlik qilinidu”.

Gerche bu xadim élandiki shertler heqqide tepsiliy jawab bergen bolsimu, lékin da'irilerning néme üchün bunche köp saqchigha éhtiyajliq bolup qalghanliqini sorighinimizda, jawab bermeyla téléfonni qoyuwetti.

Aqsu jama'et xewpsizlik iradisining élanidiki yene bir alaqilishish téléfon nomuri ulandi, téléfonni alghan xadimdin bu qétim saqchilarning qandaq shertler bilen qobul qilinidighanliqi we ularning qandaq teqsimlinidighanliqini soriduq.

U qisqiche chüshendürüp mundaq dédi: “Aqsu wilayiti 2024-yili 923 neper saqchi qobul qilishta pütün jem'iyettin qobul qilidu. Ular aqsu wilayitining jama'et xewpsizlik sistémisining barliq sheher nahiye, yéza kentliridiki tarmaqlirining éhtiyajigha asasen teqsim qilinidu. Xizmet wezipisi we telipi bir qeder éghir bolghanliqi üchün asasen erler we 30 yash hem uningdin töwen yashtikiler qobul qilinidu. Bu qétim xelq saqchiliri we yardemchi saqchiliqqa iltimas qilghuchilarning teweliki we millitige shert qoyulmaydu, wezipe ötesh jeryanida qurban bolghanlar a'ile-tawabi'atliri bolsa 10 nomur qoshup bérilidu. Uyghur yaki bashqa az sanliq milletlerge 5 nomur we milletler ittipaqliqi nemunilirigimu 5 nomur qoshulidu. Tizimlatquchilardin 6-ayning 13-küni, siyasiy sapasi, qanuniy sawatliri qatarliqlardin imtihan élip tallinidu”.

Uningdin rayonda yéqinqi yillarda muqimliq xizmitining ünümining intayin yaxshi bolghanliqi, xelqning xatirjem siyasiy we ijtima'iy weziyettin behrilinip yashawatqanliqini teshwiq qiliniwatqan bir waqitta, néme üchün da'irilerning yene bunche köp saqchigha éhtiyajliq boluwatqanliqini sorighinimizda, u, xadim derhalla sezgürlük ipadilidi-de: “Hazirqi siyasiy weziyet déyiliwatqandek hemmige melum, emma milletler ittipaqliqini qoghdash xizmiti telipi yenila keskin bolghanliqidin, buni telepke yetküzüsh kérek. . .” dédi we sözining axirini chüshürmeyla téléfonni qoyuwetti.

“Térrorluqqa zerbe bérish” ni “Normallashturush” telipi bilen munasiwetlikmu?

Buning aldida, xitay kompartiyesi siyasiy biyurosining ezasi, siyasiy-qanun komitétining sékrétari chén wénching ötken hepte Uyghur rayonini közdin kechürgenidi. 5-Ayning 22-künidin 26-künigiche ürümchi, qeshqer, ili qatarliq jaylarda jiddiy xizmet tekshürüshi qilghan chén, shi jinpingning yéngi dewrdiki shinjangni idare qilish tedbirini omumyüzlük izchillashturush, térrorluqqa qarshi turush, muqimliqni qoghdashni da'imiylashturush kéreklikini tekitligenidi. Shuning bilen bir waqitta u yene “Shinjangning muqimliqi, shundaqla pütün memliketning muqimliqigha heqiqiy kapaletlik qilish” ni telep qilghanidi.

Xitay kompartiyesi bash sékrétari shi jinping ötken yili awghustta Uyghur rayonini ziyaret qilghandimu oxshashla “Jem'iyet muqimliqini birinchi orun'gha qoyush, térrorluq we esebiylikke zerbe bérish؛ shundaqla iqtisadiy qurulushni janlandurush” ni tekitligenidi.

Chén wénchingning Uyghur rayonigha qaratqan bu ziyariti axirlashqanning etisila, jama'et xewpsizliki ministirliqi bayanat élan qilip, xitayning yette yildin köprek waqittin béri térrorluq hujumini körmigenlikini éytqan.

Xitayning yéqinda élan qilghan aq tashliq kitabida “Térrorluqqa qarshi turush xitayning qanun saheside qolgha keltürgen yéqinqi 10 yilliq tereqqiyati” déyilgen bolsa, Uyghur aptonom rayonluq hökümetning 1-ayda élan qilghan doklatida, da'irilerning “Jem'iyet muqimliqini qoghdap, térrorluqqa zerbe bérish” te dawamliq ching turidighanliqi körsitilgenidi.

Shundaq bolushigha qarimay xitay siyasiy-qanun komitétining sékrétari chén wénchingning rayonda bu qétim yene mexsus “Térrorluqqa zerbe bérish” ni “Normallashturush” ni tekitlishige mas halda, da'irilerning saqchi küchini yenimu köpeytishke bashlighanliqi közetküchilerning diqqitini qozghimaqta.

Yéqinda neshrdin chiqqan “Xitayning chong dölet oyunigha taqabil turush” namliq kitabning aptori, amérika tashqi siyaset kéngishi (AFPC) ning tetqiqatchisi maykél sobolik (Michael Sobolik) özining, xitayning Uyghur diyarida üzlüksiz saqchi köpeytishige qarita endishisini ipadilep radiyomizgha ewetken yazma inkasida mundaq dep yazghan:

“Xitay kompartiyesi yette yildin buyan Uyghur xelqige qarshi irqiy qirghinchiliq élip bardi. Shinjangdiki saqchilarning bu jiddiyliki bilen, béyjing Uyghurlarning kimliki, medeniyiti we mewjutluqini yoqitish tirishchanliqini hessilep ashuruwatqandek qilidu. Milyonlighan bigunah Uyghurlarning köpinchisining amérikada tughqanliri bar, ular türmide nechche yil yatqan. Amérika tedbir belgiligüchiliri gülshen abbasqa oxshash bu Uyghurlarning sewebini tutqa qilishi we ularning qoyup bérilishi üchün qolidin kélishiche tirishishi kérek”.

Uyghur élining barliq jaylirida saqchi köpeytilmekte

Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki idarisi tori, adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet idarisi tori qatarliqlardin ashkarilinishiche, 2024-yili kirishi bilen bu xildiki élanlarni chiqarghan sheherlerdin yene ürümchi, ghulja, sanji, qeshqer, qarimay, qumul qatarliqlar shuningdek yene bingtüenige qarashliq jama'et xewpsizlik organlirimu bar bolup, jaylar oxshimighan sanda da'imliq saqchilardin bashqa yene yardemchi saqchilarnimu qobul qilidighanliqini bildürgen.

Uyghur élidiki bingtüeni 7-diwiziyesi qurghan “Xuyangxé” sheherlik jama'et xewpsizliki idarisi 2024-yili 4-ayda saqchi yardemchi xadimlirigha ochuq xizmetchi qobul qilish uqturushi tarqatqan bolup, ular bu qétim 200 neper yardemchi saqchi qobul qilishni pilanlighan, qobul qilish da'irisi oxshash pütün memliket bolup, yash cheklimisimu oxshash 18 yashtin yuqiri we 35 yashtin töwen bolushi shert qilin'ghan.

Muqimliq siyasitini ijra qilish dawamlashmaqta

Halbuki 2024-yili 5-ayning 27-künidiki qeshqer wilayiti poskam nahiyesining yardemchi saqchi xadimlirini qobul qilish élanidin bolsa, da'irilerning saqchi küchini köpeytishining sewebi ashkarilan'ghan. Buningda mundaq déyilgen: “Ijtima'iy kapalet we muqimliq xizmitini yenimu kücheytip, nahiyening emeliy ehwaligha asasen, poskam nahiyesidiki omumiy ijtima'iy kapalet weziyitining dawamliq muqimliqigha kapaletlik qilish üchün, ammigha ochuq-ashkara halda yardemchi saqchi xadimi qobul qilish qarar qilindi”.

2023-Yili 19-yanwar Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari ma shingruy Uyghur aptonom rayonluq intizam tekshürüsh komitétining yilliq yighinida söz qilip, Uyghur élide siyasiy nazaretni kücheytish, konkrétlashturush, éniqliq derijisini yuqiri kötürüsh we siyasiy nazaretni normallashturushni telep qilghanidi.

Yighinda ma shingruy, xelq'araning qattiq bésimigha uchrawatqan xitayning “Shinjang siyasiti” de özgirish bolmaydighanliqidin bésharet bérip, “Partiyening yéngi dewrdiki shinjangni bashqurush istratégiyesini toluq we toghra emeliyleshtürüsh, ijtima'iy muqimliq we uzun muddetlik eminlik omumi nishanigha merkezlishish” ni tekitligen.

“Mukemmel saqchi döliti” namliq kitabning aptori, aliy tetqiqatchi jéffiriy kéyin (Geoffrey Cain), radiyomizgha ewetken yazma inkasida, Uyghur diyarida irqiy qirghinchiliqning dawam qiliwatqanliqi we özining buningdin kéyinki weziyetke bolghan endishisini mundaq ipade qilghan: “Nurghun mutexessis we analizchilar sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliq axirlishishi mumkin dep qaridi. Ular jaza lagérlirining taqalghanliqini we nurghun mehbuslarning türmige solan'ghanliqi we mejburiy emgekke sélin'ghanliqini otturigha qoyushti. Xewerler buning emeliyetke toghra kelmeydighanliqini körsitip berdi. Xitay kompartiyesi bigunah kishilerni atalmish, térrorluqqa qarshi turush herikiti namida keng kölemde tutup turushni dawamlashturmaqchi. Bu, chén chüen'goning 2016- we 2017-yilliri shinjangda hakimiyet béshigha chiqqandikige oxshash bolup, u, jaza lagéri sistémisini pilanlighan. Bular hemmisi xitay kommunist partiyesining bu jaydiki siyasitining dawamlishidighanliqini we ularning térrorluqqa qarshi turush dep atighan herikitining dawamlishidighanliqidin dérek béridu. Kishini epsuslanduridighini, téximu köp qanunsiz tutup turushlarning dawamlishidighanliqini körüshimiz mumkin”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.