Хитай түрмилиридики уйғур зиялийлириниң тәқдири қазақистан уйғурлириниму әндишигә салмақта

Мәлумки, хитай уйғур елида аталмиш “тәрбийиләш лагерлирини” қурғандин буян миңлиған уйғур сәрхиллири, шу җүмлидин алимлар, язғучилар муддәтлик яки муддәтсиз түрмә җазасиға һөкүм қилинди. Йеқинда явропа иттипақиниң әң алий кишилик һоқуқ мукапати болған “сахароф әркинлик мукапати” ниң хитай түрмисидә азаб чекиватқан уйғур алими илһам тохтиға берилиши пүткүл дунядики уйғур җамаәтлирини қаттиқ һаяҗанландурди.

Илһам тохти 2014-йили “бөлгүнчилик вә миллий қутратқулуқ” билән әйиблинип, муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған иди. Униң кейинки тәқдиридин аилиси вә уруқ-туғқанлиридин ташқири йәнә чәтәлләрдики уйғурларму қаттиқ әндишә қилип кәлмәктә. Аммивий ахбарат васитилиридә һәм иҗтимаий таратқуларда илһам тохтидин башқа йәнә көплигән уйғур зиялийлириниң түрлүк сәвәбләргә көрә түрмиләрдә яки җаза лагерларда азаб чекиватқанлиқи илгири сүрүлмәктә

Йеқинда йәнә бир мәшһур уйғур алими, шинҗаң университетиниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейип һәққидә йеңи мәлуматлар дунявий таратқуларда диққәт қозғимақта.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң тор бетидә 26-декабирда елан қилинған “б д т мутәхәссислири: хитай һөкүмити уйғур алимниң һазирқи әһвали һәққидә хәвәр бериши лазим” намлиқ мақалида ейтилишичә, профессор ташполат тейип “бөлгүнчилик” билән әйибләнгән болуп, 2017-йилдин буян униң қәйәрдә икәнлики намәлум икән. Мақалида көрситилишичә, ташполат тейип икки йил илгири илмий муһакимә йиғиниға қатнишиш үчүн германийәгә учмақчи болғанда тутулған. Нарәсмий мәлуматларға қариғанда, алим “бөлгүнчилик” билән әйиблинип, икки йил кечиктүрүлүо иҗра қилинидиған өлүм җазасиға кесилгән екән. Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ саһәси бойичә мутәхәссисләр елан қилған хәвәрдә мундақ дейилгән: “бизгә шу нәрсә хәвәр қилиндики, ташполат әпәнди парихорлуқта әйиблинип, уруқ-туғқанлири адвокат яллиған, униңға мунасивәтлик өлүм җазасиһәққидә һөкүм йоқ. Әгәр бу мәлумат дәлилләнсә, бизниң көз қаришимизчә, буни яхши бир хәвәр дейишкә болиду.”

Мақалидә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ қоғдиғучилириниң, шу җүмлидин кишилик һоқуқ бойичә баш комиссар мишел бачелетниң хитайдики уйғурларниң әһвалидин әнсирәватқанлиқи тоғрилиқ бир нәччә қетим билдүрүш елан қилинғанлиқи илгири сүрүлгән. 

Мақалида йәнә мундақ дейилгән: “сот җәрянида елан қилинған мәхсус қаидиләргә мас кәлмәйдиған һәр қандақ бир өлүм җазаси һөкүми хәлқара қанунларни бузғанлиқ. Әнә шундақ әһвалдики өлүм җазаси сотсиз җаза болуп һесаблиниду. Улар шуни әскәрттики, профессор тейип адаләтлик сот тәкшүрүши һоқуқиға игә.”

Бүгүнки күндә хитайниң һәр хил намлар билән атиливалқан йиғивелиш лагерлирида 3 милйонғичә уйғур вә башқа түркий мусулман хәлқләрниң азаб чекиватқанлиқи һәққидә мәлуматлар үзлүксиз елан қилинип кәлмәктә. Бу җәһәттә мәзкур лагерлар вә түрмиләрдә уйғурлар ичидин чиққан атақлиқ зиялийларниңму ятқанлиқи мәлум болмақта. Уларниң тәқдири чәтәлләрдики, шу җүмлидин қазақистандики уйғур алимлириниму биарам қилмақта.

Зияритимизни қобул қилған сулайман дәмирәл университетиниң профессори, кандидат-доктор дилнур қасимова ханим мундақ деди: “2019-йил уйғур хәлқи үчүн наһайити еғир бир йил болди. Дуня уйғурниң еғир әһвалини билип кәтти. Лагерлардики милйонлиған уйғурлар ичидә муәллимләр, алимлар, язғучиларму бар болуп, улар түрмиләрдә азаб чекиватиду. Мәсилән, ташполат тейипқа охшаш алимларниң тәқдири техичә бизгә ениқ әмәс.”

Дилнур қасимова хитай даирилириниң әнә шу алимлар тоғрилиқ мәлмутларни елан қилиши зөрүрликини, уларниң тәқдириниң пүткүл уйғур хәлқини биарам қиливатқанлиқини билдүрди. 

Уйғуршунас тәтқиқатчи руфат бавдуноф әпәнди хитай лагерлирида көплигән мәшһур уйғур алимлириниң гунаһсиз ятқанлиқини, уларниң ичидә ташполат тейипқа охшаш исми дуняға тонулған алимларниңму бар икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “раһилә давут, арслан абдулла билән мән шәхсән өзүм тонуш идим. Арслан абдулла билән мән алмутада мәһмут қәшқәригә беғишланған илмий муһакимә йиғини болғанда тонушқан идим. Раһилә давут билән будапешттики илмий муһакимә паалийәтлиридә тонушқан идим. Һәқиқәтән булар сиясәт билән әмәс, бәлки илим билән шоғуллиниватқан һәқиқий алимлар иди. Уларниң ишлирида, пикирлиридә һеч қандақ бир бөлгүнчилик, террорлуқ идийәлири байқалмайду. Улар пәқәт илим билән шоғуллинип, хәлққә билим бәргән иди. Һазир болса уларниң тәқдири һәққидә һеч нәрсә мәлум әмәс. Ташполат тейипқа охшаш әнә шундақ көплигән алимлиримизға артилған әйибләрниң барлиқи асассиз. Бу һәқтә тохтимай сөзлишимиз керәк, мәхсус тәшкилатларға йәткүзүп, қутулдурушниң йоллирини издишимиз керәк. Уларниң һәтта адвокатлириму йоқ, уларниң өзлирини қоғдаш мумкинчилик йоқ. Мәтбуатларда мәлумат елан қилалмайватиду. Бизму улар һәққидә мумкин болған мәнбәләрдин бәзи мәлуматларни еливатимиз.”

Руфат бавдуноф хитай лагерлирида, түрмилиридә йетиватқан уйғур алимлири һәққидә тохтимай пүткүл дуняға аваз чиқирип, хитайниң бу қилмишлирини тәкшүрүш лазимлиқини билдүрди. 

Әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайеф әпәнди кишилик һоқуқ бойичә баш комиссар мишел бачелетниң ташполат тейипқа аит қилған билдүрүшидин қаттиқ тәсирләнгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “очуқ сотсиз йошурун һөкүм чиқириш әйни вақитта сталин дәвридин қалған усул. Мушу усул һакиммутләқ мәмликәтләрдә техила сақлиниватиду. Өзини мәдәнийәтлик санаватқан чоң бир дөләттә бу мәсилиниң мәвҗут болуп туруши дуняда чоң бир адәләтсизликниң техичә мәвҗутлуқини көрситиду.”

Алимҗан һәмрайеф бүгүнки уйғур елидики вәзийәтниң уйғур хәлқиниң бешиға кәлгән чоң паҗиә икәнликини, дуня җамаәтчиликиниң бу мәсилә үстидә қаттиқ ойлинип, иҗабий бир қарарға келидиғанлиқини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.