Xitay türmiliridiki Uyghur ziyaliylirining teqdiri qazaqistan Uyghurlirinimu endishige salmaqta

Melumki, xitay Uyghur élida atalmish “Terbiyilesh lagérlirini” qurghandin buyan minglighan Uyghur serxilliri, shu jümlidin alimlar, yazghuchilar muddetlik yaki muddetsiz türme jazasigha höküm qilindi. Yéqinda yawropa ittipaqining eng aliy kishilik hoquq mukapati bolghan “Saxarof erkinlik mukapati” ning xitay türmiside azab chékiwatqan Uyghur alimi ilham toxtigha bérilishi pütkül dunyadiki Uyghur jama'etlirini qattiq hayajanlandurdi.

Ilham toxti 2014-yili “Bölgünchilik we milliy qutratquluq” bilen eyiblinip, muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan idi. Uning kéyinki teqdiridin a'ilisi we uruq-tughqanliridin tashqiri yene chet'ellerdiki Uyghurlarmu qattiq endishe qilip kelmekte. Ammiwiy axbarat wasitiliride hem ijtima'iy taratqularda ilham toxtidin bashqa yene köpligen Uyghur ziyaliylirining türlük seweblerge köre türmilerde yaki jaza lagérlarda azab chékiwatqanliqi ilgiri sürülmekte

Yéqinda yene bir meshhur Uyghur alimi, shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyip heqqide yéngi melumatlar dunyawiy taratqularda diqqet qozghimaqta.

Birleshken döletler teshkilatining tor bétide 26-dékabirda élan qilin'ghan “B d t mutexessisliri: xitay hökümiti Uyghur alimning hazirqi ehwali heqqide xewer bérishi lazim” namliq maqalida éytilishiche, proféssor tashpolat téyip “Bölgünchilik” bilen eyiblen'gen bolup, 2017-yildin buyan uning qeyerde ikenliki namelum iken. Maqalida körsitilishiche, tashpolat téyip ikki yil ilgiri ilmiy muhakime yighinigha qatnishish üchün gérmaniyege uchmaqchi bolghanda tutulghan. Naresmiy melumatlargha qarighanda, alim “Bölgünchilik” bilen eyiblinip, ikki yil kéchiktürülüo ijra qilinidighan ölüm jazasigha késilgen éken. Birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq sahesi boyiche mutexessisler élan qilghan xewerde mundaq déyilgen: “Bizge shu nerse xewer qilindiki, tashpolat ependi parixorluqta eyiblinip, uruq-tughqanliri adwokat yallighan, uninggha munasiwetlik ölüm jazasiheqqide höküm yoq. Eger bu melumat delillense, bizning köz qarishimizche, buni yaxshi bir xewer déyishke bolidu.”

Maqalide birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq qoghdighuchilirining, shu jümlidin kishilik hoquq boyiche bash komissar mishél bachélétning xitaydiki Uyghurlarning ehwalidin ensirewatqanliqi toghriliq bir nechche qétim bildürüsh élan qilin'ghanliqi ilgiri sürülgen. 

Maqalida yene mundaq déyilgen: “Sot jeryanida élan qilin'ghan mexsus qa'idilerge mas kelmeydighan her qandaq bir ölüm jazasi hökümi xelqara qanunlarni buzghanliq. Ene shundaq ehwaldiki ölüm jazasi sotsiz jaza bolup hésablinidu. Ular shuni eskerttiki, proféssor téyip adaletlik sot tekshürüshi hoquqigha ige.”

Bügünki künde xitayning her xil namlar bilen atiliwalqan yighiwélish lagérlirida 3 milyon'ghiche Uyghur we bashqa türkiy musulman xelqlerning azab chékiwatqanliqi heqqide melumatlar üzlüksiz élan qilinip kelmekte. Bu jehette mezkur lagérlar we türmilerde Uyghurlar ichidin chiqqan ataqliq ziyaliylarningmu yatqanliqi melum bolmaqta. Ularning teqdiri chet'ellerdiki, shu jümlidin qazaqistandiki Uyghur alimlirinimu bi'aram qilmaqta.

Ziyaritimizni qobul qilghan sulayman demirel uniwérsitétining proféssori, kandidat-doktor dilnur qasimowa xanim mundaq dédi: “2019-Yil Uyghur xelqi üchün nahayiti éghir bir yil boldi. Dunya Uyghurning éghir ehwalini bilip ketti. Lagérlardiki milyonlighan Uyghurlar ichide mu'ellimler, alimlar, yazghuchilarmu bar bolup, ular türmilerde azab chékiwatidu. Mesilen, tashpolat téyipqa oxshash alimlarning teqdiri téxiche bizge éniq emes.”

Dilnur qasimowa xitay da'irilirining ene shu alimlar toghriliq melmutlarni élan qilishi zörürlikini, ularning teqdirining pütkül Uyghur xelqini bi'aram qiliwatqanliqini bildürdi. 

Uyghurshunas tetqiqatchi rufat bawdunof ependi xitay lagérlirida köpligen meshhur Uyghur alimlirining gunahsiz yatqanliqini, ularning ichide tashpolat téyipqa oxshash ismi dunyagha tonulghan alimlarningmu bar ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Rahile dawut, arslan abdulla bilen men shexsen özüm tonush idim. Arslan abdulla bilen men almutada mehmut qeshqerige béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighini bolghanda tonushqan idim. Rahile dawut bilen budapéshttiki ilmiy muhakime pa'aliyetliride tonushqan idim. Heqiqeten bular siyaset bilen emes, belki ilim bilen shoghulliniwatqan heqiqiy alimlar idi. Ularning ishlirida, pikirliride héch qandaq bir bölgünchilik, térrorluq idiyeliri bayqalmaydu. Ular peqet ilim bilen shoghullinip, xelqqe bilim bergen idi. Hazir bolsa ularning teqdiri heqqide héch nerse melum emes. Tashpolat téyipqa oxshash ene shundaq köpligen alimlirimizgha artilghan eyiblerning barliqi asassiz. Bu heqte toxtimay sözlishimiz kérek, mexsus teshkilatlargha yetküzüp, qutuldurushning yollirini izdishimiz kérek. Ularning hetta adwokatlirimu yoq, ularning özlirini qoghdash mumkinchilik yoq. Metbu'atlarda melumat élan qilalmaywatidu. Bizmu ular heqqide mumkin bolghan menbelerdin bezi melumatlarni éliwatimiz.”

Rufat bawdunof xitay lagérlirida, türmiliride yétiwatqan Uyghur alimliri heqqide toxtimay pütkül dunyagha awaz chiqirip, xitayning bu qilmishlirini tekshürüsh lazimliqini bildürdi. 

Ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéf ependi kishilik hoquq boyiche bash komissar mishél bachélétning tashpolat téyipqa a'it qilghan bildürüshidin qattiq tesirlen'genlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Ochuq sotsiz yoshurun höküm chiqirish eyni waqitta stalin dewridin qalghan usul. Mushu usul hakimmutleq memliketlerde téxila saqliniwatidu. Özini medeniyetlik sanawatqan chong bir dölette bu mesilining mewjut bolup turushi dunyada chong bir adeletsizlikning téxiche mewjutluqini körsitidu.”

Alimjan hemrayéf bügünki Uyghur élidiki weziyetning Uyghur xelqining béshigha kelgen chong paji'e ikenlikini, dunya jama'etchilikining bu mesile üstide qattiq oylinip, ijabiy bir qarargha kélidighanliqini ümid qilidighanliqini bildürdi.