Таҗсиман вируси вә лагердики уйғурлар дуч келиватқан хейим-хәтәр көләңгилири

Мухбиримиз әзиз
2020-05-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур диярида даириләр елип бериватқан вирустин мудапиәлиниш тәшвиқатидин көрүнүш. 2020-Йили январ.
Уйғур диярида даириләр елип бериватқан вирустин мудапиәлиниш тәшвиқатидин көрүнүш. 2020-Йили январ.
Social Media

Таҗсиман вирусиниң дуня миқясида иқтисадий саһәгә ғайәт зор зиян-зәхмәт елип кәлгәнлики айдиңлишиватқанда буниң хитай иқтисадиғиму бир қетимлиқ еғир зәрбә болғанлиқи көп тәрәплимә учурлардин мәлум болмақта. «Дуняниң әрзан әмгәк күчи базири» дәп тәриплиниватқан хитайниң бу қетимқи иқтисадий зәрбидин өзини оңлаш үчүн вирус юқуми толуқ бир яқлиқ болмай турупла һәммила җайда ишләпчиқиришни әслигә кәлтүрүши көплигән соалларни пәйда қилди. Болупму мәҗбурий әмгәк кәң омумлашқан уйғур диярида лагерларға қамилип ятқан һәмдә вирусниң һуҗумиға учрапла қалса еғир өлүм-йитимгә сәвәб болуш алдида туруватқан милйонлиған кишиләрниң тәқдири һәққидә бәзи әндишиләр оттуриға чиқишқа башлиди.

«Әл-җәзирә» телевизийәсиниң «еқим» қанили 18-май күни мушу мәсилә һәққидә бир қетимлиқ тор муһакимиси өткүзди.

Риясәтчи феми оке алди билән сөз елип әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң мунасивәтлик хәвәрлиридин нәқил кәлтүрүп, хитай даирилириниң таҗсиман вируси һәққидики учурларни «дөләт мәхпийәтлики» қатарида бир яқлиқ қилиш усулидин тәәҗҗүпкә чөмгәнликини билдүрди.

Әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң муавин мудири мәмәтҗан җүмә бу һәқтә тохтилип, вирус хәвири чиққан мәзгилләрдила аз дегәндиму бирәр йүз миң хитайниң вирус мәркизи болған вухән шәһиридин уйғур дияриға қечип кәлгәнлики һәққидә хәвәр чиққанлиқини, мухбирларниң ениқлиши арқилиқ буниң растлиқи дәлилләнгәнликини сөзләп өтти.

Әмма вирус һәққидики учурларни ташқи дунядин йошуруп кәлгән хитай һөкүмити шу вақитлардин башлап бу һәқтики барлиқ мәлуматларни қәтий йошурун тутқан һәмдә бу һәқтики барлиқ ениқлаш хизмитини тосқунлуққа учритип кәлгән. Шуниңдәк бу һәқтә ташқи дуняға мәлумат беришни қәтий рәт қилип, бу һәқтики учурларға «дөләт мәхпийәтлики» қатарида муамилә қилған.

Вашингтон шәһиридики уйғур паалийәтчи җәвһәр илһам бу тоғрисида сөз болғанда өзиниң вирус таза әвҗигә чиққан мәзгилләрдиму уруқ-туғқанлиридин һечқандақ хәвәр алалмиғанлиқини, дәл мушу һалниң өзини бәкму биарам қилғанлиқини сөзләп өтти. Болупму өмүрлүк қамаққа һөкүм қилинған дадиси илһам тохтиниң әһвали һәққидә һечқандақ учур болмиған әһвалда у бейҗиңдики бир қисим хитай достлири арқилиқ бәзи уруқ-туғқанлириниң әһвалини сүрүштә қилған.

Таҗсиман вируси лагерлардики уйғурларға тарқилип кәтсә буниң бәкму еғир ақивәт елип келидиғанлиқи һәққидә бу йилниң бешидин тартипла бир қисим әндишиләр оттуриға чиққан иди. Муһакимигә иштирак қилған меһманларниң бири, вашингтон шәһиридики уйғур адвокат рәйһан әсәт өзиниң шәхсий кәчүрмишлиригә бирләштүргән һалда нөвәттә уйғур дияридики лагерларниң биригә қамалған инисиниң өлүк-тирикидинму хәвири йоқлуқини баян қилди. Болупму һәр бир камириға 20-30 дин қистап соланған мәһбусларниң тазилиқ шараити интайин начар болуватқан, бир инсан үчүн зөрүр болған әң әқәллий озуқлуқ билән тәминләшму ишқа ашмиған макандики кишиләрниң әһвали һәққидә әндишидин башқа һечнәрсиниң қолидин кәлмәйдиғанлиқини алаһидә тәкитләп өтти.

Мәмәтҗан җүмә болса бу тоғрилиқ сөз қилип, һазир уйғур дияридики лагерлар саниниң 1300 дин ашидиғанлиқини, маддий турмуш шараити бунчә начар болған һәмдә вирусқа қарши һечқандақ мудапийә системиси болмиған җайларға вирусниң бәкму асан тарқилидиғанлиқини, шу қатарда йиллардин буян лагерда йетиватқан өз қериндашлириниң вирусқа әмәс, һәрқандақ кесәлликкиму бәрдашлиқ берәлмәйдиған һалда икәнликини көрсәтти.

Риясәтчи феми оке шу қатарда хитай һөкүмитиниң баянатчиси гең шуаңниң 2020-йилиниң бешида қилған сөзлирини әслитип, хитай һөкүмитиниң өзлири һәққидики хәлқаралиқ тәнқидләрни «обйектип әмәс», «ақ-қарини астин-үстүн қиливәткән» дәп қарайдиғанлиқини, хитайда болса һазир кишилик һоқуқни бәкму мукәммәл йосунда ишқа ашти, дәп қарайдиғанлиқини баян қилди. Шундақла мушу әһвални нәзәрдә тутқан һалда муһакимә иштиракчилиридин лагердики қериндашлири тоғрилиқ хитай һөкүмити билән сөзлишип көрүш пурситигә игә болған болмиғанлиқини сориди.

Рәйһан әсәт бу тоғрисида сөз қилип, хитай һөкүмитиниң түрлүк махташ вә тәқдирләшлиригә муйәссәр болған иниси лагерға қамалғандин буян униң һечқандақ хәвири болмиғанлиқини билдүрди. Җәвһәр илһам болса буниң муһаҗирәттики барлиқ уйғурларға охшаш бир паҗиә болуватқанлиқини, һазир нурғунлиған уйғурларниң юртлиридики уруқ-туғқанлириниң еғир қамаққа һөкүм қилинғанлиқи, из-дерәксиз ғайиб болғанлиқи яки сирлиқ һалда өлүп кетиватқанлиқидин сәкпарә болуватқанлиқини сөзләп бәрди.

Бирнәччә ай илгири елан қилинған «сетиливатқан уйғурлар» намлиқ доклатниң апторлириниң бири викий шюҗоң шү бу һәқтә мәлумат берип һазир лагерлардики уйғур мәһбусларниң «оқуш пүттүргән» лири завутларда әмгәккә селиниватқанлиқини сөзләп өтти. Әмма хитай һөкүмити бу һәқтики барлиқ тәнқидләрни инкар қилған болуп, буни «чәтәлдики дүшмән күчләрниң төһмити» дегән иди. Мәмәтҗан җүмә бу тоғрилиқ сөз қилип, хитай һөкүмитиниң канийи болған мәркизий телевизийә истансисиниң һәрқачан ялған учур тарқитип келиватқан бир орун икәнликини, һазирғичә аз дегәндиму 80 миң уйғурниң ичкиридики завутларға ашу тәриқидә йөткилип болғанлиқини, болупму хитайда вирусниң ямриши юқири пәллигә чиқиватқан мәзгилдә, йәнә келип барлиқ хитайлар өйлиридә қамилип туруватқанда 11 миң уйғурниң хитай өлкилиридики вирус мәркизигә йеқин завутларға ишчилиққа йөткәлгәнликини сөзләп өтти.

Риясәтчи йиғин иштиракчилиридин нөвәттә таҗсиман вируси вә лагерлардики мәһбуслар һәққидә уларниң һәммидинму бәкрәк әндишә қиливатқан нәрсилириниң немә икәнликини сориғанда улар өзлириниң ортақ әндишиси хитай һөкүмитиниң мушу қетимлиқ вирусни баһанә қилип, лагерлардики сансизлиған мудапийәсиз инсанларни көздин йоқитиши икәнликини билдүрди. Бу хилдики әндишидә болуватқанлар бәкму көп болуп, лагерға қамалған уйғур фолклор тәтқиқатчиси раһилә давутниң америкадики қизи әқидә полатму әнә шуларниң бири. Уму екран арқилиқ қисқичә сөз қилип, хәлқара җәмийәтни әмди шунчә ашкара түс алған бу паҗиәләргә давамлиқ сүкүт қилип турмаслиққа чақирди.

Бу нөвәттики барлиқ уйғурларниң ортақ йүрәк сөзи болуп, нөвәттә йүз бериш алдида турған бир қетимлиқ зор паҗиәгә қандақ инкас қайтуруш дуня үчүн бир зор имтиһан болуп қеливатқанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт