Tajsiman wirusi we lagérdiki Uyghurlar duch kéliwatqan xéyim-xeter kölenggiliri

Muxbirimiz eziz
2020-05-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur diyarida da'iriler élip bériwatqan wirustin mudapi'elinish teshwiqatidin körünüsh. 2020-Yili yanwar.
Uyghur diyarida da'iriler élip bériwatqan wirustin mudapi'elinish teshwiqatidin körünüsh. 2020-Yili yanwar.
Social Media

Tajsiman wirusining dunya miqyasida iqtisadiy sahege ghayet zor ziyan-zexmet élip kelgenliki aydinglishiwatqanda buning xitay iqtisadighimu bir qétimliq éghir zerbe bolghanliqi köp tereplime uchurlardin melum bolmaqta. "Dunyaning erzan emgek küchi baziri" dep teripliniwatqan xitayning bu qétimqi iqtisadiy zerbidin özini onglash üchün wirus yuqumi toluq bir yaqliq bolmay turupla hemmila jayda ishlepchiqirishni eslige keltürüshi köpligen so'allarni peyda qildi. Bolupmu mejburiy emgek keng omumlashqan Uyghur diyarida lagérlargha qamilip yatqan hemde wirusning hujumigha uchrapla qalsa éghir ölüm-yitimge seweb bolush aldida turuwatqan milyonlighan kishilerning teqdiri heqqide bezi endishiler otturigha chiqishqa bashlidi.

"El-jezire" téléwiziyesining "Éqim" qanili 18-may küni mushu mesile heqqide bir qétimliq tor muhakimisi ötküzdi.

Riyasetchi fémi oké aldi bilen söz élip erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining munasiwetlik xewerliridin neqil keltürüp, xitay da'irilirining tajsiman wirusi heqqidiki uchurlarni "Dölet mexpiyetliki" qatarida bir yaqliq qilish usulidin te'ejjüpke chömgenlikini bildürdi.

Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining mu'awin mudiri memetjan jüme bu heqte toxtilip, wirus xewiri chiqqan mezgillerdila az dégendimu birer yüz ming xitayning wirus merkizi bolghan wuxen shehiridin Uyghur diyarigha qéchip kelgenliki heqqide xewer chiqqanliqini, muxbirlarning éniqlishi arqiliq buning rastliqi delillen'genlikini sözlep ötti.

Emma wirus heqqidiki uchurlarni tashqi dunyadin yoshurup kelgen xitay hökümiti shu waqitlardin bashlap bu heqtiki barliq melumatlarni qet'iy yoshurun tutqan hemde bu heqtiki barliq éniqlash xizmitini tosqunluqqa uchritip kelgen. Shuningdek bu heqte tashqi dunyagha melumat bérishni qet'iy ret qilip, bu heqtiki uchurlargha "Dölet mexpiyetliki" qatarida mu'amile qilghan.

Washin'gton shehiridiki Uyghur pa'aliyetchi jewher ilham bu toghrisida söz bolghanda özining wirus taza ewjige chiqqan mezgillerdimu uruq-tughqanliridin héchqandaq xewer alalmighanliqini, del mushu halning özini bekmu bi'aram qilghanliqini sözlep ötti. Bolupmu ömürlük qamaqqa höküm qilin'ghan dadisi ilham toxtining ehwali heqqide héchqandaq uchur bolmighan ehwalda u béyjingdiki bir qisim xitay dostliri arqiliq bezi uruq-tughqanlirining ehwalini sürüshte qilghan.

Tajsiman wirusi lagérlardiki Uyghurlargha tarqilip ketse buning bekmu éghir aqiwet élip kélidighanliqi heqqide bu yilning béshidin tartipla bir qisim endishiler otturigha chiqqan idi. Muhakimige ishtirak qilghan méhmanlarning biri, washin'gton shehiridiki Uyghur adwokat reyhan eset özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda nöwette Uyghur diyaridiki lagérlarning birige qamalghan inisining ölük-tirikidinmu xewiri yoqluqini bayan qildi. Bolupmu her bir kamirigha 20-30 din qistap solan'ghan mehbuslarning taziliq shara'iti intayin nachar boluwatqan, bir insan üchün zörür bolghan eng eqelliy ozuqluq bilen teminleshmu ishqa ashmighan makandiki kishilerning ehwali heqqide endishidin bashqa héchnersining qolidin kelmeydighanliqini alahide tekitlep ötti.

Memetjan jüme bolsa bu toghriliq söz qilip, hazir Uyghur diyaridiki lagérlar sanining 1300 din ashidighanliqini, maddiy turmush shara'iti bunche nachar bolghan hemde wirusqa qarshi héchqandaq mudapiye sistémisi bolmighan jaylargha wirusning bekmu asan tarqilidighanliqini, shu qatarda yillardin buyan lagérda yétiwatqan öz qérindashlirining wirusqa emes, herqandaq késellikkimu berdashliq bérelmeydighan halda ikenlikini körsetti.

Riyasetchi fémi oké shu qatarda xitay hökümitining bayanatchisi géng shu'angning 2020-yilining béshida qilghan sözlirini eslitip, xitay hökümitining özliri heqqidiki xelq'araliq tenqidlerni "Obyéktip emes", "Aq-qarini astin-üstün qiliwetken" dep qaraydighanliqini, xitayda bolsa hazir kishilik hoquqni bekmu mukemmel yosunda ishqa ashti, dep qaraydighanliqini bayan qildi. Shundaqla mushu ehwalni nezerde tutqan halda muhakime ishtirakchiliridin lagérdiki qérindashliri toghriliq xitay hökümiti bilen sözliship körüsh pursitige ige bolghan bolmighanliqini soridi.

Reyhan eset bu toghrisida söz qilip, xitay hökümitining türlük maxtash we teqdirleshlirige muyesser bolghan inisi lagérgha qamalghandin buyan uning héchqandaq xewiri bolmighanliqini bildürdi. Jewher ilham bolsa buning muhajirettiki barliq Uyghurlargha oxshash bir paji'e boluwatqanliqini, hazir nurghunlighan Uyghurlarning yurtliridiki uruq-tughqanlirining éghir qamaqqa höküm qilin'ghanliqi, iz-déreksiz ghayib bolghanliqi yaki sirliq halda ölüp kétiwatqanliqidin sekpare boluwatqanliqini sözlep berdi.

Birnechche ay ilgiri élan qilin'ghan "Sétiliwatqan Uyghurlar" namliq doklatning aptorlirining biri wikiy shyujong shü bu heqte melumat bérip hazir lagérlardiki Uyghur mehbuslarning "Oqush püttürgen" liri zawutlarda emgekke séliniwatqanliqini sözlep ötti. Emma xitay hökümiti bu heqtiki barliq tenqidlerni inkar qilghan bolup, buni "Chet'eldiki düshmen küchlerning töhmiti" dégen idi. Memetjan jüme bu toghriliq söz qilip, xitay hökümitining kaniyi bolghan merkiziy téléwiziye istansisining herqachan yalghan uchur tarqitip kéliwatqan bir orun ikenlikini, hazirghiche az dégendimu 80 ming Uyghurning ichkiridiki zawutlargha ashu teriqide yötkilip bolghanliqini, bolupmu xitayda wirusning yamrishi yuqiri pellige chiqiwatqan mezgilde, yene kélip barliq xitaylar öyliride qamilip turuwatqanda 11 ming Uyghurning xitay ölkiliridiki wirus merkizige yéqin zawutlargha ishchiliqqa yötkelgenlikini sözlep ötti.

Riyasetchi yighin ishtirakchiliridin nöwette tajsiman wirusi we lagérlardiki mehbuslar heqqide ularning hemmidinmu bekrek endishe qiliwatqan nersilirining néme ikenlikini sorighanda ular özlirining ortaq endishisi xitay hökümitining mushu qétimliq wirusni bahane qilip, lagérlardiki sansizlighan mudapiyesiz insanlarni közdin yoqitishi ikenlikini bildürdi. Bu xildiki endishide boluwatqanlar bekmu köp bolup, lagérgha qamalghan Uyghur folklor tetqiqatchisi rahile dawutning amérikadiki qizi eqide polatmu ene shularning biri. Umu ékran arqiliq qisqiche söz qilip, xelq'ara jem'iyetni emdi shunche ashkara tüs alghan bu paji'elerge dawamliq süküt qilip turmasliqqa chaqirdi.

Bu nöwettiki barliq Uyghurlarning ortaq yürek sözi bolup, nöwette yüz bérish aldida turghan bir qétimliq zor paji'ege qandaq inkas qayturush dunya üchün bir zor imtihan bolup qéliwatqanliqi melum.

Toluq bet