Уйғур дияридики хитайларму райондики қаттиқ тәқибдин вәһимигә чүшкәнликини билдүрмәктә

• Мухбиримиз меһрибан
  2019-08-06

Йеқиндин буян хәлқара ахбарат васитилиридә хитай көчмәнлириниң уйғур дияриниң вәзийити һәққидики баянлири көпийишкә башлиди.

1-Авғуст күни радийомиз хитай бөлүмидә “шинҗаңлиқ бир хитайниң ярдәм сораш телефони: аиләмдикиләр лагерға қамалди, биз муқимлиқ сақлаш хизмитигә зорландуқ” сәрләвһәлик 25 минутлуқ мәхсус программа берилди. Мәзкур программидики ли шин тәхәллуслуқ хитай аял радийомиз хитай бөлүминиң зияритини қобул қилип, өз аилиси дуч кәлгән вәқәләр билән уйғур дияриниң вәзийити һәққидә мәлумат бәргән.

Мәлум болушичә, ли шин тәхәллусидики бу хитай аялниң лагерға елип кетилгән аилә әзалири қоюп берилгәндин кейин у һәр хил амаллар арқилиқ аввал хитай өлкилиригә беривалған. Андин чәтәлгә қечип чиқип, хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириға өз аилисидин лагерға тутулғанларниң кәчмишлирини аңлатқан.

Ли шин радийомиз хитай бөлүминиң зияритини қобул қилғинида даириләрниң “диний ашқунлуққа зәрбә бериш, қайта тәрбийәләш” дегәндәк намларда уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрни түркүмләп лагерларға қамаш қилмишиниң уйғур дияридики авам хәлқниң, җүмлидин “хитай көчмәнлири” ниң қоллишиға еришкән болмастин, бәлки уларниңму наразилиқини қозғаватқанлиқини билдүрди.

У райондики хитай көчмәнлириниңму даириләрниң барғанчә чәктин ешип бериватқан муқимлиқ тәдбирлиридин бизар болуватқанлиқини, уларниң шәхсий һаятиниңму әмәлийәттә назарәт вә тәқиб астида қалғанлиқидин шикайәт қилған.

Униң билдүрүшичә, уйғур диярида аилә әзалири лагерға елип кетилгәнләрниң сақчиға берип өз туғқанлириниң немә үчүн тутқун қилинғанлиқини сораш һоқуқи йоқ икән. Әгәр кимдә-ким өзлири турушлуқ мәһәллә комитети яки сақчиханидин бундақ соалларни сориса, униңға берилидиған җаваб ениқки, “сениңму лагерға барғуң барму?” дегәндәк тәһдит вә тәнбиһ болидикән.

Лагерға қамалған хитай пуқралириму һәр күни нәччә саәтләп сиясий өгинишкә қатнишидикән. Улардин ши җинпиң идийәсини ядлаш тәләп қилинидикән.

Униң билдүрүшичә, әгәр хитай пуқралири һөкүмәтниң муқимлиқ сияситигә қарита наразилиқ пикрини ипадилисә, уларму шу һаман тутқун қилинидикән. Уйғур дияридики һәрқандақ бир кишиниң йүз бәргән җиддий әһваллар яки һөкүмәтниң муқимлиқ сияситиниң ешип кәткән тәрәплири һәққидә еғиз ечишиға рухсәт қилинмайдикән.

Аилә әзалири тутқун қилинған хитай пуқралириму “5 қошулған бир” намидики назарәт системиси ичигә киргүзүлидиған болуп, бу хил назарәттә аилә әзалириниң һәрқандақ бир һәрикити көзитиш ичидә туридикән. Аилә әзалири тутқун қилинғанлар йәнә сақчиларға маслишип муқимлиқ қоғдиғучи пидаийлар сепигә қошулидикән. Униң қериндиши тутқун қилинип лагерға елип кетилгән мәзгилдә яшанған ата-аниси муқимлиқ қоғдаш әтритигә мәҗбурий қатнаштурулған икән. Даириләр бу аилидикиләрниң қизил йәң бәлгиси тақап, қолиға тоқмақ көтүрүп, муқимлиқ сақлаш әтритидә хизмәт көрситишини тәләп қилған икән.

Униң баян қилишичә, уйғур диярида ширкәт, дукан вә ашхана ачидиған нурғун хитайлар уйғур дияриниң вәзийити чиңип кәткәчкә пул тапалмайдиған болуп қалған. Буниң билән уларниң көпинчилири дуканлирини әрзан баһада сетиветип, хитай өлкилиригә кетишкә башлиған.

Ли шинниң билдүрүшичә, нөвәттә уйғур диярида йолға қоюлуватқан “қошмақ туғқандарчилиқ” сиясити хитай тәшвиқатлирида дейилгәндәк районда милләтләр ара “иҗил-инақ вәзийәт” ни әмәс, әксичә дүшмәнлик кәйпиятини пәйда қилмақтикән. Болупму кишиләрниң шәхси һаятини назарәт қилидиған бундақ чәктин ашқан тәқиб системиси районниң илгирики дәврләрдики милләтләр мунасивитини техиму җиддийләштүрүвәткән.

У хитай һөкүмитиниң райондики “қошмақ туғқандарчилиқ” сиясити бойичә өз өйигә орунлаштурулған қазақ кадир билән болған мунасивити һәққидә тохтилип, аталмиш “қошмақ туғқан” ларниң көрүнүштә өз-ара йеқиндәк турғини билән әмәлийәттә бир-бирини назарәт қилидиғанлиқини билдүргән.

Униң билдүрүшичә, райондики бу хил атмосфера кишиләрдә өзиниңму һаман бир күни тутқун қилинишидин әнсирәйдиған кәйпиятни барлиққа кәлтүргән икән. Кишиләр көз алдида йүз бериватқан ишларға нисбәтән көңлидә наразилиқ болсиму, әмма буни сиртқа ипадә қилалмайдиған яки еғизни чиң етип сүкүт қилидиған омумий кәйпиятта яшайдикән.

Бу хитай аял йәнә гәрчә өзи һазир чәтәлгә қечип чиққан болсиму, әмма лагердин қоюп берилгән аилә әзалириниң кимликидә чекит болғини үчүн улар уйғур дияридин айрилип хитай өлкилиригә кетәлмәйдикән.

Униң билдүрүшичә уйғур диярида нөвәттә йүргүзүлүватқан торлашқан назарәт системиси вә чәктин ашқан муқимлиқ тәдбирлири бу җайға келип сода қиливатқан хитай тиҗарәтчилириниң содисиға еғир тәсир йәткүзгән. Мәйли һөкүмәт хизмитидики хитай көчмәнлири болсун яки тиҗарәтчиләр болсун, уларниң ойлайдиғини уйғур дияридин бир амаллар билән тезрәк кетип, бу хил мутләқ контроллуқтин қутулуш икән.

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики бастуруш сиясити хитайдики бир қисим хитай зиялийлириниңму тәнқидигә учримақта. Бейҗиңдики хитай язғучиси ваң лишйоң йеқинда мәхсус мақалә елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғур аптоном районида йүргүзүватқан бу хил чәктин ашқан тәқиб сияситиниң кәлгүсидә елип келидиған яман ақивәтлиридин агаһландурған.

Ваң лишйоң мақалисидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан хитайлаштуруш сияситини “миллий ассимилятсийә”, “мәдәнийәт қирғинчилиқи” дәп атиған. У йәнә хитай һөкүмитиниң уйғурларни өз миллий кимлики, диний етиқади вә йәрлик мәдәнийитидин ваз кечишкә мәҗбурлиши әксичә үнүм бериду, йәни уйғурларниң хитай һөкүмитигила әмәс, бәлки пүткүл хитайларға болған дүшмәнлик кәйпиятини ашуриду. Бу ақивәттә йәнә уйғурларниң хитай территорийәсидин айрилип чиқип, мустәқиллиқ үчүн күрәш қилидиған ирадисини күчәйтиду, дәп агаһландурған.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики бу хил қаттиққол сиясити нөвәттә бу җайға йәрләштүрүлгән зор түркүмдики хитай көчмәнлиридә “өзиниң һөкүмәт тәрипидин қоғдиливатқан” лиқини һес қилдуруп, уларниң хитай һөкүмитини қоллаш вә һакимийәткә янтаяқ болуштәк кәйпиятини пәйда қилған икән.

Хитай һөкүмитиниң райондики муқимлиқ тәдбирлириниң зиянкәшликигә учриған бир түркүм хитай пуқралирида даириләрниң районда йүргүзүватқан чәктин ашқан муқимлиқ сияситигә нарази болуш һәмдә өзлириниң бихәтәрликидин әнсирәш туйғусини барғанчә күчәйтмәктикән.

Илшат әпәндиниң билдүрүшичә, гәрчә хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики бастуруш сияситигә наразилиқ билдүрүватқан бир қисим хитайлар оттуриға чиқиватқан болсиму, лекин бу хил кәйпияттики хитайлар йәнила аз санлиқни тәшкил қилидикән. У йәнә райондики техиму көп хитай пуқралириниң инсанлиқ нуқтисидин чиқип, хитай һөкүмитиниң уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләргә йүргүзүватқан чәктин ашқан бастуруш сияситигә қарши туруши керәкликини тәкитлиди.