Uyghur diyaridiki xitaylarmu rayondiki qattiq teqibdin wehimige chüshkenlikini bildürmekte

Muxbirimiz méhriban
2019-08-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
AP Photo/David Wivell

Yéqindin buyan xelq'ara axbarat wasitiliride xitay köchmenlirining Uyghur diyarining weziyiti heqqidiki bayanliri köpiyishke bashlidi.

1-Awghust küni radiyomiz xitay bölümide "Shinjangliq bir xitayning yardem sorash téléfoni: a'ilemdikiler lagérgha qamaldi, biz muqimliq saqlash xizmitige zorlanduq" serlewhelik 25 minutluq mexsus programma bérildi. Mezkur programmidiki li shin texellusluq xitay ayal radiyomiz xitay bölümining ziyaritini qobul qilip, öz a'ilisi duch kelgen weqeler bilen Uyghur diyarining weziyiti heqqide melumat bergen.

Melum bolushiche, li shin texellusidiki bu xitay ayalning lagérgha élip kétilgen a'ile ezaliri qoyup bérilgendin kéyin u her xil amallar arqiliq awwal xitay ölkilirige bériwalghan. Andin chet'elge qéchip chiqip, xelq'aradiki kishilik hoquq organlirigha öz a'ilisidin lagérgha tutulghanlarning kechmishlirini anglatqan.

Li shin radiyomiz xitay bölümining ziyaritini qobul qilghinida da'irilerning "Diniy ashqunluqqa zerbe bérish, qayta terbiyelesh" dégendek namlarda Uyghur qatarliq yerlik xelqlerni türkümlep lagérlargha qamash qilmishining Uyghur diyaridiki awam xelqning, jümlidin "Xitay köchmenliri" ning qollishigha érishken bolmastin, belki ularningmu naraziliqini qozghawatqanliqini bildürdi.

U rayondiki xitay köchmenliriningmu da'irilerning barghanche chektin éship bériwatqan muqimliq tedbirliridin bizar boluwatqanliqini, ularning shexsiy hayatiningmu emeliyette nazaret we teqib astida qalghanliqidin shikayet qilghan.

Uning bildürüshiche, Uyghur diyarida a'ile ezaliri lagérgha élip kétilgenlerning saqchigha bérip öz tughqanlirining néme üchün tutqun qilin'ghanliqini sorash hoquqi yoq iken. Eger kimde-kim özliri turushluq mehelle komitéti yaki saqchixanidin bundaq so'allarni sorisa, uninggha bérilidighan jawab éniqki, "Séningmu lagérgha barghung barmu?" dégendek tehdit we tenbih bolidiken.

Lagérgha qamalghan xitay puqralirimu her küni nechche sa'etlep siyasiy öginishke qatnishidiken. Ulardin shi jinping idiyesini yadlash telep qilinidiken.

Uning bildürüshiche, eger xitay puqraliri hökümetning muqimliq siyasitige qarita naraziliq pikrini ipadilise, ularmu shu haman tutqun qilinidiken. Uyghur diyaridiki herqandaq bir kishining yüz bergen jiddiy ehwallar yaki hökümetning muqimliq siyasitining éship ketken terepliri heqqide éghiz échishigha ruxset qilinmaydiken.

A'ile ezaliri tutqun qilin'ghan xitay puqralirimu "5 Qoshulghan bir" namidiki nazaret sistémisi ichige kirgüzülidighan bolup, bu xil nazarette a'ile ezalirining herqandaq bir herikiti közitish ichide turidiken. A'ile ezaliri tutqun qilin'ghanlar yene saqchilargha masliship muqimliq qoghdighuchi pida'iylar sépige qoshulidiken. Uning qérindishi tutqun qilinip lagérgha élip kétilgen mezgilde yashan'ghan ata-anisi muqimliq qoghdash etritige mejburiy qatnashturulghan iken. Da'iriler bu a'ilidikilerning qizil yeng belgisi taqap, qoligha toqmaq kötürüp, muqimliq saqlash etritide xizmet körsitishini telep qilghan iken.

Uning bayan qilishiche, Uyghur diyarida shirket, dukan we ashxana achidighan nurghun xitaylar Uyghur diyarining weziyiti chingip ketkechke pul tapalmaydighan bolup qalghan. Buning bilen ularning köpinchiliri dukanlirini erzan bahada sétiwétip, xitay ölkilirige kétishke bashlighan.

Li shinning bildürüshiche, nöwette Uyghur diyarida yolgha qoyuluwatqan "Qoshmaq tughqandarchiliq" siyasiti xitay teshwiqatlirida déyilgendek rayonda milletler ara "Ijil-inaq weziyet" ni emes, eksiche düshmenlik keypiyatini peyda qilmaqtiken. Bolupmu kishilerning shexsi hayatini nazaret qilidighan bundaq chektin ashqan teqib sistémisi rayonning ilgiriki dewrlerdiki milletler munasiwitini téximu jiddiyleshtürüwetken.

U xitay hökümitining rayondiki "Qoshmaq tughqandarchiliq" siyasiti boyiche öz öyige orunlashturulghan qazaq kadir bilen bolghan munasiwiti heqqide toxtilip, atalmish "Qoshmaq tughqan" larning körünüshte öz-ara yéqindek turghini bilen emeliyette bir-birini nazaret qilidighanliqini bildürgen.

Uning bildürüshiche, rayondiki bu xil atmosféra kishilerde öziningmu haman bir küni tutqun qilinishidin ensireydighan keypiyatni barliqqa keltürgen iken. Kishiler köz aldida yüz bériwatqan ishlargha nisbeten könglide naraziliq bolsimu, emma buni sirtqa ipade qilalmaydighan yaki éghizni ching étip süküt qilidighan omumiy keypiyatta yashaydiken.

Bu xitay ayal yene gerche özi hazir chet'elge qéchip chiqqan bolsimu, emma lagérdin qoyup bérilgen a'ile ezalirining kimlikide chékit bolghini üchün ular Uyghur diyaridin ayrilip xitay ölkilirige kételmeydiken.

Uning bildürüshiche Uyghur diyarida nöwette yürgüzülüwatqan torlashqan nazaret sistémisi we chektin ashqan muqimliq tedbirliri bu jaygha kélip soda qiliwatqan xitay tijaretchilirining sodisigha éghir tesir yetküzgen. Meyli hökümet xizmitidiki xitay köchmenliri bolsun yaki tijaretchiler bolsun, ularning oylaydighini Uyghur diyaridin bir amallar bilen tézrek kétip, bu xil mutleq kontrolluqtin qutulush iken.

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki basturush siyasiti xitaydiki bir qisim xitay ziyaliyliriningmu tenqidige uchrimaqta. Béyjingdiki xitay yazghuchisi wang lishyong yéqinda mexsus maqale élan qilip, xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonida yürgüzüwatqan bu xil chektin ashqan teqib siyasitining kelgüside élip kélidighan yaman aqiwetliridin agahlandurghan.

Wang lishyong maqaliside xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan xitaylashturush siyasitini "Milliy assimilyatsiye", "Medeniyet qirghinchiliqi" dep atighan. U yene xitay hökümitining Uyghurlarni öz milliy kimliki, diniy étiqadi we yerlik medeniyitidin waz kéchishke mejburlishi eksiche ünüm béridu, yeni Uyghurlarning xitay hökümitigila emes, belki pütkül xitaylargha bolghan düshmenlik keypiyatini ashuridu. Bu aqiwette yene Uyghurlarning xitay térritoriyesidin ayrilip chiqip, musteqilliq üchün küresh qilidighan iradisini kücheytidu, dep agahlandurghan.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki bu xil qattiqqol siyasiti nöwette bu jaygha yerleshtürülgen zor türkümdiki xitay köchmenliride "Özining hökümet teripidin qoghdiliwatqan" liqini hés qildurup, ularning xitay hökümitini qollash we hakimiyetke yantayaq bolushtek keypiyatini peyda qilghan iken.

Xitay hökümitining rayondiki muqimliq tedbirlirining ziyankeshlikige uchrighan bir türküm xitay puqralirida da'irilerning rayonda yürgüzüwatqan chektin ashqan muqimliq siyasitige narazi bolush hemde özlirining bixeterlikidin ensiresh tuyghusini barghanche kücheytmektiken.

Ilshat ependining bildürüshiche, gerche xitay hökümitining Uyghur diyaridiki basturush siyasitige naraziliq bildürüwatqan bir qisim xitaylar otturigha chiqiwatqan bolsimu, lékin bu xil keypiyattiki xitaylar yenila az sanliqni teshkil qilidiken. U yene rayondiki téximu köp xitay puqralirining insanliq nuqtisidin chiqip, xitay hökümitining Uyghur qatarliq yerlik xelqlerge yürgüzüwatqan chektin ashqan basturush siyasitige qarshi turushi kéreklikini tekitlidi.

Toluq bet