USCIRF: “Uyghur diyaridiki xitaychilashturush herikiti yerlik xelqning diniy we medeniyet kimlikige tehdit salmaqta”

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.05.02
uyghurda-meschit-qizil-lozunka-partiye-teshwiqat.jpg Bir kichik balining “Partiyeni söyüsh, wetenni söyüsh” dégen lozunka ésilghan meschitning aldida olturghan körünüshi. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.
AP

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti 1-may küni 2024-yilliq diniy erkinlik doklati élan qilip, xitayning ötken bir yil jeryanidiki diniy erkinlik weziyitining yenimu yamanlashqanliqi, bolupmu uning Uyghur rayonidiki “Xitaychilashturush” herikitining rayondiki yerlik xelqlerning diniy we medeniyet kimlikige tehdit séliwatqanliqini bildürgen.

Doklatta tekitlishiche, amérika hökümiti “Diniy erkinlikke sistémiliq, izchil we éghir derijide xilapliq qilip kéliwatqan xitay” ni qaytidin diniy erkinliki “Alahide endishe qilinidighan döletler” tizimlikige kirgüzüshi؛ diniy erkinlikke xilapliq qilishta jawabkarliqi bolghan xitay emeldarlirigha dawamliq émbargo yürgüzüshi kérek iken. Bu, amérika dölet mejlisining 1998-yili “Yer shari diniy erkinlik qanuni” maqullap, xelq'ara diniy erkinlik komitéti qurulghandin béri, bu komitétning élan qilghan 25-qétimliq doklati iken, shundaqla doklatta amérika hökümitige xitayning 25 yildin béri izchil diniy erkinliki “Alahide endishe qilinidighan döletler” tizimlikige kirgüzülüshi tewsiye qilin'ghan iken.

 Bu yilliq doklatta, dunyadiki 28 döletning ötken bir yilliq diniy erkinlik weziyiti analiz qilinip, amérika hökümiti we dölet mejlisige bezi halqiliq tewsiyelerni bergen. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel 1-may küni bu heqtiki mexsus ziyaritimizni qobul qilip, béyjingning xitaychilashturush herikitige uningdiki dinlargha bolghan wehime seweb bolghanliqi, buning Uyghur qimmet qarishini yiltizidin qomurup tashlashni nishan qilghanliqini bildürdi.

Doklatta körsitilishiche, béyjingning xitaychilashturush herikiti étiqadchi guruppilardin kompartiyening marksizmliq diniy chüshenchisini qobul qilishni, diniy ehkam we diniy qa'idilerni buninggha maslashturushni telep qiliwatqanliqi, xiristiyan chérkawliri we musulman meschitlirining qurulush sheklini “Chet el” ning dep chéqiwetkenliki yaki özgertkenliki tekitlen'gen. Doklatta: “Étnik-diniy az sanliq milletler rayoni bolghan shinjang bilen tibette, xitaychilashturush herikiti yerlik ahalini assimilyatsiyege mejburlap, ularning diniy we medeniyet kimlikige tehdit salmaqta” déyilgen. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining yilliq doklati, amérika tashqi ishlar ministirliqining aldinqi hepte élan qilin'ghan yilliq kishilik hoquq doklatining arqisidinla élan qilindi. Amérika tashqi ishlar ministirliqining yilliq doklatida, xitayning Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” qilishi we “Insaniyetke qarshi jinayet” sadir qilishi dawamlishiwatqanliqi körsitilgen.

Amérikadiki eng chong musulman teshkilatlirining biri bolghan “Amérika islami munasiwetler kéngishi” ning hökümet ishlirigha mes'ul diréktori robért mekkaw (Robert McCaw) , amérikadiki mezkur musulmanlar teshkilatining diniy buzghunchiliq we irqiy qirghinchiliqta jawabkarliqi bolghan xitay emeldarlirini jazalashni qollaydighanliqi, amérika hökümitining derhal jaza yürgüzüshini chaqirdi. Robért mekkaw 1-may küni bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: “Amérika islamiy munasiwetler kéngishi diniy erkinlik komitétining tewsiyelirini yaki hazirqi mewjut jazalash tedbirlirining shinjangdiki Uyghur we bashqa türkiy xelqlerge qaritilghan irqiy qirghinchiliq, tutqun qilish, basqunchiliq we mejburiy emgekte jawabkarliqi bolghan xitay emeldarlirigha qarita nishanliq yolgha qoyush chaqiriqini qollaydu. Shuning bilen bir waqitta, tashqi ishlar ministirliqi we maliye ministirliqining jazalash tedbirlirini dawamliq ijra qilishini chaqiridu. ”

Robért mekkawning körsitishiche, amérika baydén hökümiti Uyghur musapirlirini amérikagha qobul qilishta téximu aktip bolushi kérek iken. Robért mekkaw mundaq dédi: “Amérika islamiy munasiwetler kéngishi baydén hökümitining xitayda irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan Uyghur musulmanliri we bashqa türkiy az sanliq millet musapilirining resmiyitini béjirishte hem amérikagha qobul qilishta téximu aktip xizmet qilishini chaqiridu. Biz hökümetning bu musapirlarni aktipliq bilen qobul qilishta sözini heriketke aylandurushqa éhtiyajliq, dep qaraymiz. ”

Baydén hökümiti 2022-yilidiki amérikaning musapirlar pilani we 2023-yilliq maliye xamchot pilanida 2023-yili amérikagha musapir qobul qilishni 60 mingdin 125 minggha chiqiridighanliqini élan qilghan idi. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining doklatida qeyt qilishiche, baydén hökümiti 2023-yili peqet 62 ming musapir qobul qilghan. Eyni waqitta pirézidént baydén Uyghurlarni amérikagha musapir qobul qilishta aldin'ala oylishidighan ijtima'iy topluqlarning biri dep békitken bolsimu, emma shu yili amérika hökümitining Uyghur musapirini qobul qilghanliqigha da'ir héchqandaq delil yoq, dep qaralmaqta.

Halbuki, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti bu bir yilda xitayning Uyghurlarni tutqun qilishi, türmige qamishi, mejburiy emgekke sélishi, roza tutushni cheklishi qatarliq cheklimilirining izchil dawamlashqanliqi, kompartiyening aliy rehberlirining shinjangda basturushni kücheytish, xitaychilashturushni dawamlashturush heqqide dawrang salghanliqi tekitlen'gen. Doklatta qeyt qilishiche, “Tutqunda bezi kishiler éghir késelge giriptar bolghan, yene beziler türmide ölgen yaki qoyup bérilishining arqisidinla ölgen. Uyghurlarni, jümlidin türmidikilerni mejburiy emgekke sélishni dawamlashturghan. Uyghurlarning ramizanda roza tutushi cheklen'gen hem uning aldi élin'ghan, shundaqla shinjang sayahet menzili qilip belgilen'gen.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel, amérikaning Uyghurlargha munasiwetlik qanunlirining toluq ijra bolmaywatqanliqi, özlirining bir dölet orgini bolush süpitide hökümetning bu qanunlarni toluq ijra qilishini tewsiye qilidighanliqini bildürdi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitéti 1-may yilliq doklat élan qilishning aldida, amérika emgek ministirliqining mu'awin yardemchi ministiri tiya lé (Thea Lee) amérika dölet mejliside guwahliq bérip, amérika qanun chiqarghan bolsimu, biraq amérika shirketlirining yenila Uyghur rayoni bilen soda qiliwatqanliqini tekitligen. Tiya léning amérika palata ezalirigha bildürüshiche, nöwettiki mewjut weziyette emgek mupettishlirining Uyghur diyarida terepsiz emgek tekshürüshi élip bérish mumkinchiliki yoq iken. U, amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitétidiki guwahliq sözide, amérika shirketlirining mejburiy emgekke chétilip qélishtin saqlinishi üchün, “Shinjangdin chékinip chiqishning birdin bir yol ikenliki” ni bildürgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.