Хитайниң уйғур районида хитай тиллиқ йәслиләрни зор мәләғ билән омумлаштурушниң һәқиқий мәқсити немә?

Мухбиримиз меһрибан
2021-12-20
Share
perishtiler-maktiwi-daqchi-charlash-tekshurush.jpg “пәриштиләр” мәктипи алдида тәкшүрүш вә чарлаш елип бериватқан сақчилар. 2018-Йили 30-авғуст, хотән.
AP

Хитай һөкүмити йеқинда ачқан ахбарат елан қилиш йиғинда уйғур аптонум районида 2020-йилиниң ахириғичә “дөләт тили йәсли маарипи” ниң 98 пирсәнт омумлашқанлиқини билдүргән. Йиғинда йәнә 2021-йили уйғур дияридики йәсли қурулушиға 400 милйон мәбләғ селинип, “хәлқ турмушиға асанлиқ яритилғанлиқи” билдүрүлгән.

Һалбуки, хитай даирилириниң уйғур районида 2017-йилдин буян давам қиливатқан зор тутқуни вә лагерларға қамаш һәркитидә ата-анилири тутулуп кетилгән миңлиған уйғур балилириниң аталмиш “пәриштиләр йәслиси”, “пәриштиләр мәктипи”, “үмид мәктипи” дегәндәк чирайлиқ намлар қоюлған балилар лагериға-ятақлиқ йәсли вә дарилтамларға йиғивелинғанлиқи мәлум. Бекик һалдики бу аталмиш “йәсли” вә “мәктәп” ләргә соливелинған уйғур гөдәклириниң пүтүнләй хитай тили, мәдәнийити вә турмуш усули бойичә тәрбийәлиниватқанлиқи, уларниң уйғур миллий кимликидин мәһрум һалда аталмиш “җуңхуа миллити” кимлики бойичә меңисиниң ююлуп, қайтидин программилаштуруливатқанлиқи оттуриға чиқмақта.

Хитайниң уйғур сияситини йеқиндин көзитип келиватқан вәзийәт анализчилириниң қаришичә, бу “хитай һөкүмитиниң узундин буян пиланлиқ елип бериватқан кейинки әвлад уйғурларни хитайлаштуруш һәрикитиниң йәниму тезләштүрүлүши,” икән.

Голландийәдики уйғур вәзийәт анализчиси асийә уйғур ханимниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити уйғур қатарлиқ хитай болмиған милләтләрни хитайлаштуруш сияситини өткән әсирниң 50-йиллиридила башлиған икән. У хитай коммунист һөкүмитиниң уйғурларни хитайлаштуруш сияситиниң қәдәм-басқучлири һәққидә қисқичә мәлумат берип өтти.

Асийә ханим хитай һөкүмитиниң уйғурларни хитайлаштуруш сияситиниң өткән әсирниң 50-йиллиридин 80-йилларниң ахириға қәдәр оттура-башланғуч мәктәплләрдә “хитай тили” дәрси тәсис қилиш шәклидә елип берилғанлиқини; 90-йиллардин кейин хитай өлкилиридә тәсис қилинған ятақләиқ “шинҗаң синиплири” арқилиқ аталмиш “қош тиллиқ маарип” шәклидә давамлашқанлиқини; 2017-йилидин буянқи зор тутқун вә лагерларға қамаш җәрянида “дөләт тили маарипини омумлаштуруш” намида техиму системилиқ вә ашқун шәкилдә елип бериливатқанлиқини баян қилди.

Америкадики уйғур зиялилиридин доктур әркин сидиқ әпәндиму зияритимизни бу һәқтә зияритимизни қобул қилди.

Униң билдүрүшичә, хитай һөкүмити кейинки йилларда уйғурларни хитайлаштуруш маарипиға зор миқдарда мәбләғ селип, уни пүтүн күчи билән омумлаштурушқа тутуш қилған. Бу әһвал хитай һөкүмитиниң хитай болмиған башқа милләтләрни, болупму уйғурларни хитайлаштуруш пиланини әң тез вә ашқун шәкилдики вастиләр арқилиқ иҗра қиливатқанлиқини көрситип беридикән.

Әркин сидиқ әпәндиниң тәкитлишичә, хитай һөкүмитиниң уйғур балилириға қарита башланғуч-оттура мәктәпләрдин башлапла пүтүнләй хитай тили маарипини йолға қоюши, һәтта 3 яштин 6 яшқичә болған гөдәкләрни хитай тиллиқ ятақлиқ йәслиләргә мәһкум қилиши, уларни ата-ана меһри, аилә тәрбийәси вә ана тил муһитидин толуқ айреветиш, андин уларниң меңисини ююп, хитайлаштуруш үчүн икән. Хитайниң бу пилани әмәлийәттә уйғур балилирини уйғурлуқини йоқатқан, хитайлашқан йеңи бир әвлат қилип йетиштүрүшни мәқсәт қилидикән.

Голландийәдики лагер шаһити қәлбинур сидиқ ханим, илгири үрүмчидики мәлум башланғуч мәктәптә 30 йилдин артуқ оқутқучилиқ қилған тәҗрибилик уйғур оқутқучиларниң биридур.

Қилбинур сидиқ ханимму зияритимизни қобул қилип, уйғур диярида маарипни хитайлаштуруш сияситиниң 2000-йиллардин кейинки әһвали һәққидә мәлумат бәрди. У 2017-йилидин кейин ата-анилири лагерларға елип кетилгән балиларниң аталмиш “пәриштиләр йәслиси”, “пәриштиләр мәктипи” дегәндәк ишики сиртқа тақалған дарилтамларда хитай роһи билән тәрбийәлиниватқанлиқи, уларниң психологийәсидә бинормал амилларниң йетиливатқанлиқини илгири сүрди.

Қәлбинур сидиқ ханимниң билдүрүшичә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғур әвлатлириға йүргүзүватқан аталмиш “дөләт тили маарипи” йеңи бир әвлат уйғур балилирини нормал инсанларда болушқа тегишлик әң әқәллий һес-туйғулардин вә әркин тәпәккур муһитидинму мәһрум қилмақтикән.

Доктур әркин сидиқ әпәндиниң тәкитлишичә, хитай һөкүмитиниң уйғурларни мәҗбурий хитайлаштуруш сиясити, инсаний һәқ-һоқуқ нуқтисидин елип ейтқандиму, инсанийәткә қарши җинайәт катригорийәсигә киридиған болуп, бу хитайниң уйғурларға қаратқан “ирқий қирғинчилиқ” ниң муһим бир қисми икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт