Уйғурлар учраватқан зулум: рәсимлик тарих (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-03-18
Share
isobel-maqala-resim.jpg Уйғурлар мәсилиси билән тонушлуқ болған әнглийәлик обзорчи изабел кокрелниң «хитайниң уйғурларға селиватқан зулумлири: рәсимлик тарих» темисидики мақалисигә қоюлған сүрәт.
Coda Story

Уйғурлар дияридики лагерлар мәсилиси дуня җамаәтчиликигә мәлум болғандин кейин бу һадисиниң қандақларчә оттуриға чиқип қалғанлиқи һәққидә зор бир түркүм кишиләрниң гаңгираш туйғусида болғанлиқи мәлум. Бәзиләр бу ишларниң тасадипий пәйда болуп қалған иҗтимаий «сәвәнлик» болушини тәхмин қиливатқанда уйғурлар мәсилиси билән тонушлуқ болған әнглийәлик обзорчи изабел кокрел рәсимлик тәсвирләр қошумчә қилинған «хитайниң уйғурларға селиватқан зулумлири: рәсимлик тарих» темисидики мақалисини елан қилип, бу һәқтә ғәрб оқурмәнлиригә системилиқ чүшәнчә бәрди.

Аптор мақалисидә уйғурлар дияриниң өтмүши һәққидә қисқичә чүшәнчә берип, бу маканниң 19-әсирниң ахирлиридин башлап манҗуларниң чиң сулалиси иҗад қилған «йеңи чегра» дегән намда «шинҗаң» дәп атилишқа башлиғанлиқи, бүгүнки күндә болса бу җайниң зор көләмлик тутқун вә назарәтниң маканиға айлинип қалғанлиқини баян қилип бериду. Шундақла хитайдики ички уруш аяғлишип 1949-йили хитай хәлқ җумһурийити җакарланғанда «шәрқий түркистан» дәп атиливатқан бу районниң хитайниң бир қисмиға айландурулғанлиқи һәмдә 1955-йилидин башлап уйғурларға қәғәз йүзидики аптономийә берилгәнлики, хитай һөкүмитиниң мушу арқилиқ уйғурларниң мустәқиллиқ арзулирини қандурушқа урунғанлиқини сөзләп келип «бейҗиң әнә шулар арқилиқ өзлириниң бу җайдики һөкүмранлиқини сақлап қалмақчи болди» дәп көрситиду.

Изабелниң бу мақалиси ғәрб дунясидики кишиләрни асасий нишан қилған болуп, уларға уйғурлар үчүн нөвәттә зор кризис болуватқан мәсилиләрниң йилтизини аммибаб услубта көрситип бериду. Бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида изабел өзиниң қандақ болуп мушундақ бир әсәрни ишләш нийитигә келип қалғанлиқи һәққидә чүшәнчә бәрди.

«Бу әсәрниң барлиққа келиши тоғрисида сорисиңиз өткән бир йерим йил мабәйнидә мән уйғурларға даир көплигән мәлуматлардин хәвәрдар болдум. Һәр қетим бу тоғрисида хәвәр ишлигинимдә яки бу тоғрисидики әһвалларни һекайә шәклидә йезип чиққинимда буларни көздин кәчүргүчи китабханлиримниң уйғурлар тоғрисида көп нәрсә билип кәтмәйдиғанлиқини һес қилдим. Бу һәқтә өзүм ишлигән хәвәрләрдә сөзләп өтәй десәм сәһиписи чәклик болған мақаләмдә бир-икки абзас баянлар биләнла бу ишларниң һәммисини чүшәндүрүп кәткили болмайдиғанлиқини һес қилдим. Бу җәрянда елан қилған әсәрлиримниң һечқайсисида шинҗаңда һазир болуватқан сиясий кризисларниң қандақ қилип һазирқи көләмгә тәрәққий қилғанлиқини тәпсилий чүшәндүрүп өтүшкиму қадир болалмидим. Шуниң билән бу һәқтә мәхсус қәләм тәвритип тәпсилийрәк, шундақла кишиләр асанрақ чүшинәләйдиған аммибаб услубта бир әсәр йезиш хиялиға кәлдим. Шуниң билән мән тивиттирниң ярдими арқилиқ бир қисим уйғур сәнәткарлар билән тонуштум. Шулардин бирәйлән өзиниң шәхсий кәчүрмишлиригә бирләштүргән һалда бу әсәрниң баянлириға керәклик рәсимләрни сизип беришкә мақул болди.»

Изабел әнә шу тәриқидә лутпулла тәхәллусидики бир сәнәткар билән тонушти. Лутпулла болса изабелниң мақалисидики асаслиқ идийәләрни рәңлик сизма арқилиқ ипадиләп бәрди. Буниң билән мақалини оқуғучилар өзи оқуған бу мақалини наһайити яхши һәзим қилалайдиған бир һаләт шәкилләнди. Изабелниң баянлиридики бир муһим тәсвир 1949-йили қәшқәр һейтгаһта хитайниң қизил байриқи ләпилдәп узун өтмәй башланған сиясий күрәшләрниң 1966-йили башланған «мәдәнийәт зор инқилаби» дәвридә йеңи пәллигә чиқиши болған. Бу һәрикәттә мав зедоңниң «төт кониға қарши туруш» чақириқиға бинаән уйғурлар дияридики мәсчитләр вәйран қилинған, уйғурчә китаблар «әксийәтчил» шәйиләр қатарида мусадирә қилинип көйдүрүлгән. Техиму муһими «қайта тәрбийә елиш» һәрикити кәң қанат яйдурулған. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду:

«Мениңчә һазир шинҗаңда оттуриға чиқиватқан реаллиқни көп җәһәтләрдә ‹мәдәнийәт зор инқилаби' дәвридики әһваллар билән селиштурушқа болиду. Қарайдиған болсақ әмәлийәттә бу ишларниң көп қисминиң мав зедоң дәвридики ашу мудһиш ‹инқилаб'тин үлгә еливатқанлиқини байқаймиз. Мәсилән ейтайли: уйғурчә китаблар тәкчиләрдин тазилинип йоқитиш обйекти болуватиду; уйғурчә китабларни сатидиған дуканлар тақиливатиду. Мән мақалидә алаһидә тәкитлигән бир нуқта шуки, мав зедоң дәвридә аллиқачан йетәрлик маарип тәрбийиси елип болған милйонлиған хитайлар ‹қайта тәрбийә елиш' намида йезиларға берип, җисманий әмгәк қилишқа мәҗбурланған. Шу қатарда шәһәрләрдә олтурушлуқ нурғун яшларму ‹қайта тәрбийә елиш' үчүн йеза-қишлақларға әвәтилгән һәмдә мав зедоңниң тәбири бойичә ‹деһқанлардин өгиниш'кә буйрулған. Хитай коммунистик партийәсиниң тарихида ‹қайта тәрбийә елиш' дегән чирайлиқ намда җулалинип кәлгән бу аталғу аридин әллик йил өткән бүгүнки күнгә кәлгәндә шинҗаңда қайтидин оттуриға чиқип, йеңи бир апәтниң башлиниши болуп қалди. Буни ойлисақ адәмниң растинила ‹мәдәнийәт зор инқилаби'дики ишлар қайтидин йүз бериватамду немә, дегүси келиду. Мән сөзләшкән уйғурлар, болупму ашу дәврни һелиһәм әслийәләйдиғанлар бу ишларниң бир-биригә нәқәдәр охшап кетидиғанлиқини һес қилалайду. Әмма шинҗаңдики бу ‹қайта тәрбийә елиш' мәйли қайсила җәһәттин қарайдиған болсақ уйғурлар үчүн өтмүштики ‹қайта тәрбийә елиш' тин көп вәһшиянә болған зор көләмдә давам қиливатқанлиқини көримиз.»

Он йиллиқ малиманчилиқниң алди-кәйнидә «шинҗаңға ярдәм бериш» намида орундалған зор көләмлик хитай көчүрүш һәрикити уйғурлар дияридики нопус қурулмисида зор өзгириш пәйда қилди. Шуниңға мас һалда хитай компартийәсиниң уйғурларға қаратқан сиясәтлиридиму өзгиришләр көрүлүшкә башлиди.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.