Uyghurlar uchrawatqan zulum: resimlik tarix (1)

Muxbirimiz eziz
2020-03-18
Share
isobel-maqala-resim.jpg Uyghurlar mesilisi bilen tonushluq bolghan en'gliyelik obzorchi izabél kokrélning "Xitayning Uyghurlargha séliwatqan zulumliri: resimlik tarix" témisidiki maqalisige qoyulghan süret.
Coda Story

Uyghurlar diyaridiki lagérlar mesilisi dunya jama'etchilikige melum bolghandin kéyin bu hadisining qandaqlarche otturigha chiqip qalghanliqi heqqide zor bir türküm kishilerning ganggirash tuyghusida bolghanliqi melum. Beziler bu ishlarning tasadipiy peyda bolup qalghan ijtima'iy "Sewenlik" bolushini texmin qiliwatqanda Uyghurlar mesilisi bilen tonushluq bolghan en'gliyelik obzorchi izabél kokrél resimlik teswirler qoshumche qilin'ghan "Xitayning Uyghurlargha séliwatqan zulumliri: resimlik tarix" témisidiki maqalisini élan qilip, bu heqte gherb oqurmenlirige sistémiliq chüshenche berdi.

Aptor maqaliside Uyghurlar diyarining ötmüshi heqqide qisqiche chüshenche bérip, bu makanning 19-esirning axirliridin bashlap manjularning ching sulalisi ijad qilghan "Yéngi chégra" dégen namda "Shinjang" dep atilishqa bashlighanliqi, bügünki künde bolsa bu jayning zor kölemlik tutqun we nazaretning makanigha aylinip qalghanliqini bayan qilip béridu. Shundaqla xitaydiki ichki urush ayaghliship 1949-yili xitay xelq jumhuriyiti jakarlan'ghanda "Sherqiy türkistan" dep atiliwatqan bu rayonning xitayning bir qismigha aylandurulghanliqi hemde 1955-yilidin bashlap Uyghurlargha qeghez yüzidiki aptonomiye bérilgenliki, xitay hökümitining mushu arqiliq Uyghurlarning musteqilliq arzulirini qandurushqa urun'ghanliqini sözlep kélip "Béyjing ene shular arqiliq özlirining bu jaydiki hökümranliqini saqlap qalmaqchi boldi" dep körsitidu.

Izabélning bu maqalisi gherb dunyasidiki kishilerni asasiy nishan qilghan bolup, ulargha Uyghurlar üchün nöwette zor krizis boluwatqan mesililerning yiltizini ammibab uslubta körsitip béridu. Bu heqtiki söhbitimiz jeryanida izabél özining qandaq bolup mushundaq bir eserni ishlesh niyitige kélip qalghanliqi heqqide chüshenche berdi.

"Bu eserning barliqqa kélishi toghrisida sorisingiz ötken bir yérim yil mabeynide men Uyghurlargha da'ir köpligen melumatlardin xewerdar boldum. Her qétim bu toghrisida xewer ishliginimde yaki bu toghrisidiki ehwallarni hékaye sheklide yézip chiqqinimda bularni közdin kechürgüchi kitabxanlirimning Uyghurlar toghrisida köp nerse bilip ketmeydighanliqini hés qildim. Bu heqte özüm ishligen xewerlerde sözlep ötey désem sehipisi cheklik bolghan maqalemde bir-ikki abzas bayanlar bilenla bu ishlarning hemmisini chüshendürüp ketkili bolmaydighanliqini hés qildim. Bu jeryanda élan qilghan eserlirimning héchqaysisida shinjangda hazir boluwatqan siyasiy krizislarning qandaq qilip hazirqi kölemge tereqqiy qilghanliqini tepsiliy chüshendürüp ötüshkimu qadir bolalmidim. Shuning bilen bu heqte mexsus qelem tewritip tepsiliyrek, shundaqla kishiler asanraq chüshineleydighan ammibab uslubta bir eser yézish xiyaligha keldim. Shuning bilen men tiwittirning yardimi arqiliq bir qisim Uyghur sen'etkarlar bilen tonushtum. Shulardin bireylen özining shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda bu eserning bayanlirigha kéreklik resimlerni sizip bérishke maqul boldi."

Izabél ene shu teriqide lutpulla texellusidiki bir sen'etkar bilen tonushti. Lutpulla bolsa izabélning maqalisidiki asasliq idiyelerni renglik sizma arqiliq ipadilep berdi. Buning bilen maqalini oqughuchilar özi oqughan bu maqalini nahayiti yaxshi hezim qilalaydighan bir halet shekillendi. Izabélning bayanliridiki bir muhim teswir 1949-yili qeshqer héytgahta xitayning qizil bayriqi lepildep uzun ötmey bashlan'ghan siyasiy küreshlerning 1966-yili bashlan'ghan "Medeniyet zor inqilabi" dewride yéngi pellige chiqishi bolghan. Bu herikette maw zédongning "Töt konigha qarshi turush" chaqiriqigha bina'en Uyghurlar diyaridiki meschitler weyran qilin'ghan, Uyghurche kitablar "Eksiyetchil" shey'iler qatarida musadire qilinip köydürülgen. Téximu muhimi "Qayta terbiye élish" herikiti keng qanat yaydurulghan. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu:

"Méningche hazir shinjangda otturigha chiqiwatqan ré'alliqni köp jehetlerde 'medeniyet zor inqilabi' dewridiki ehwallar bilen sélishturushqa bolidu. Qaraydighan bolsaq emeliyette bu ishlarning köp qismining maw zédong dewridiki ashu mudhish 'inqilab'tin ülge éliwatqanliqini bayqaymiz. Mesilen éytayli: Uyghurche kitablar tekchilerdin tazilinip yoqitish obyékti boluwatidu؛ Uyghurche kitablarni satidighan dukanlar taqiliwatidu. Men maqalide alahide tekitligen bir nuqta shuki, maw zédong dewride alliqachan yéterlik ma'arip terbiyisi élip bolghan milyonlighan xitaylar 'qayta terbiye élish' namida yézilargha bérip, jismaniy emgek qilishqa mejburlan'ghan. Shu qatarda sheherlerde olturushluq nurghun yashlarmu 'qayta terbiye élish' üchün yéza-qishlaqlargha ewetilgen hemde maw zédongning tebiri boyiche 'déhqanlardin öginish'ke buyrulghan. Xitay kommunistik partiyesining tarixida 'qayta terbiye élish' dégen chirayliq namda julalinip kelgen bu atalghu aridin ellik yil ötken bügünki kün'ge kelgende shinjangda qaytidin otturigha chiqip, yéngi bir apetning bashlinishi bolup qaldi. Buni oylisaq ademning rastinila 'medeniyet zor inqilabi'diki ishlar qaytidin yüz bériwatamdu néme, dégüsi kélidu. Men sözleshken Uyghurlar, bolupmu ashu dewrni hélihem esliyeleydighanlar bu ishlarning bir-birige neqeder oxshap kétidighanliqini hés qilalaydu. Emma shinjangdiki bu 'qayta terbiye élish' meyli qaysila jehettin qaraydighan bolsaq Uyghurlar üchün ötmüshtiki 'qayta terbiye élish' tin köp wehshiyane bolghan zor kölemde dawam qiliwatqanliqini körimiz."

On yilliq malimanchiliqning aldi-keynide "Shinjanggha yardem bérish" namida orundalghan zor kölemlik xitay köchürüsh herikiti Uyghurlar diyaridiki nopus qurulmisida zor özgirish peyda qildi. Shuninggha mas halda xitay kompartiyesining Uyghurlargha qaratqan siyasetliridimu özgirishler körülüshke bashlidi.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet