Хитай мусулманлар районини хитайдики муһим чошқа бақмичилиқ базисиға айландурушни қарар қилған

Мухбиримиз әркин
2019-11-05
Share
qoy-qushxana-qassap.jpg Қушханиға елип келингән қойлар. 2008-Йили 15июн.
AFP

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт 2‏-ноябир күни һөкүмәт әзалириниң кеңәйтилгән йиғинини чақирип, мусулманлар көп санлиқни игиләйдиған уйғур аптоном районини хитайдики муһим чошқа бақмичилиқ базиси қилип қуруп чиқиш мәсилисини музакирә қилған.

Хитай таратқулириниң ашкарилишичә, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси шөһрәт закир риясәтчилик қилған йиғинда райондики "чошқа бақмичилиқ игиликиниң типини өзгәртип, униң дәриҗисини техиму өстүрүш" мәсилисини музакирә қилған. Йиғинда чошқа бақмичилиқ кәспиниң районниң бақмичилиқ игиликидики типини өзгәртип, юқири сүпәтлик чошқа бақмичилиқ игиликини раваҗландуруш, чошқа гөши билән тәминләш иқтидариға капаләтлик қилишниң "муһим реал әһмийити" барлиқи тәкитләнгән.

Бу пиланниң шаһитларниң гуваһлиқи яки кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң доклатлирида хитай һөкүмитиниң лагердики уйғур мусулман тутқунлирини шундақла идарә-җәмийәт, мәктәп вә һөкүмәт органлиридики мусулманларни өзиниң диний етиқади вә өрп-адәтлирини рәт қилип, чошқа гөши қатарлиқ исламда мусулманларниң йейиши чәкләнгән йемәкликләрни истемал қилишқа мәҗбурлаватқанлиқи қәйт қилиниватқан мәзгилдә оттуриға қоюши көзәткүчиләр вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң диққитини қозғимақта. Бу һәқтики доклатларда қәйт қилинишичә, хитай һөкүмити уйғур вә башқа мусулманларниң чошқа гөши истемал қилиш вә қилмаслиқни уларда ашқунлуқниң бар йоқлуқи, компартийәгә садиқ яки әмәсликини өлчәйдиған бир хил өлчәм, дәп қарайдикән.

Хитайниң лагердики тутқунларға тутқан муамилиси вә хитайниң уйғур аилилиригә қаратқан "қошмақ туғқандарчилиқ" сиясәтлиридики мусулманларниң диний етиқади, өрп-адәтлиригә хилап қилмиши бәзи көзәткүчи вә паалийәтчиләрдә хитайниң мәзкур пиланиға қарита җиддий соал пәйда қилған. Канададики хитай өктичиси, язғучи вә журналист шең шөй ханимниң қаришичә, бу пилан ноқул иқтисади мәсилә әмәс икән. У буниң арқисиға бәзи мәқсәтләрниң йошурунғанлиқини билдүрди. Униң қаришичә, әгәр һөкүмәт бу хил бақмичилиқни уйғур деһқанлириниң бир хил тирикчилик усулиға айландурушни пиланлаватқан болса, бу уйғурларға қилинған еғир аһанәт һесаблинидикән.

Шең шөй 5‏-ноябир зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "нөвәттә хитай чеграси ичидә әң еғир бастурушқа учраватқан хәлқ уйғур вә бу райондики башқа аз санлиқ милләтләрдур. Хитай компартийәси уларниң кимлики вә мәдәнийитигә биваситә бузғунчилиқ қилипла қалмай, уларға қарита һәр хил өзгәртиш вә һақарәтләрни қилип, уларниң диний етиқади вә миллий өрп-адәтлиригә һуҗум қилмақта. Буни һәргиз қобул қилишқа болмайду. Әгәр униң бу қетим йолға қоймақчи болған сиясити мусулманларғиму иҗра қилинса, бу уларниң ноқул кишилик һоқуқини дәпсәндә қилиши вә иқтисади талан-тараҗ қилиши болмайду. Бу бәлки бу бир милләтләрниң дини етиқади, әнәниси, турмуш усулиға қилинған бир һақарәт болиду."

Лекин бу пиланниң райондики ғәйрий мусулман милләтләрниң бақмичилиқ игиликигә қаритилғанлиқи яки диний етиқадиға қаримай һәммә милләт деһқанлириниң бирдәк бу хил игилик билән шуғуллиниши тәләп қилинидиғанлиқи мәлум әмәс. "шинҗаң гезити" ниң бу һәқтики хәвиридә буниңға һечқандақ чүшәнчә берилмигән. Хәвәрдә пәқәт аптоном районлуқ һөкүмәтниң 2‏-ноябирдики йиғинида чошқа бақмичилиқиниң әвзәллики вә уни кеңәйтишни тәкитләп, "базарни йетәкчи қилип, мәвқәни шинҗаң ичидики базарни тәминләшкә капаләтлик қилишқа қоюш, дөләт ичи базирини паал ечип, шинҗаңниң сиртқа йүзлиниш типидики чошқа беқиш кәспиниң әвзәлликини мустәһкәмләш, кеңәйтиш" ни. . . "шинҗаңни ғәрбий-шимал районидики муһим чошқа бақмичилиқи базиси вә чошқа ишләпчиқириш базиси қилип қуруп чиқиш" ни тәләп қилғанлиқи тәкитләнгән.

Америкадики бәзи мутәхәссисләр, бу йәрдики һалқилиқ мәсилиниң чошқа беқиш-бақмаслиқ мәсилиси әмәсликини, буниң диний етиқад вә өрп-адәт вә кишиләрниң қандақ игилик билән шуғуллиниш, қандақ истемал қилиш әркинликигә алақидар мәсилә икәнликини билдүрмәктә. Америкадики тонулған уйғуршунас, музика тәтқиқатчиси доктор әлис андерсон 5‏-ноябир зияритимизни қобул қилип, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң мәзкур пиланиға қарита өзиниң қарашлирини ипадилиди. У, һөкүмәтниң уйғур деһқанлириға тирикчилик йолини таңмаслиқи керәклики, уларниң таллаш әркинликигә һөрмәт қилиши керәкликини әскәртип, "әгәр һөкүмәт деһқанларға мавуни йәйсән, авуни қилисән десә, буниң бәк чатақ болидиғанлиқи" ни билдүрди.

Униң көрситишичә, хитай һөкүмити уйғурларниң диний етиқади, мәдәнийәт вә өрп-адәтлиригә хилап сиясәтләрни йүргүзүштә икки хил амилни чиқиш қилмақта икән. У буниңда "хитай һөкүмитиниң уйғурларға өз күчини көрситип қоюшни мәқсәт қиливатқанлиқи шундақлар уйғурниң диний етиқади, мәдәнийити вә өрп-адәтлирини өзгәртмәкчи болуватқанлиқи наһайити ениқ икәнлики" ни билдүрди.

Канададики шең шөй ханимниң қаришичә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә райондики башқа йәрлик милләтләргә қарита йүргүзүватқан һәр хил васитилири "ирқий қирғинчилиқ" қа киридикән. У хитайниң йүргүзүватқининиң адәттики "ирқий қирғинчилиқ" әмәслики, униң пүтүн бир милләтниң диний етиқади, мәдәнийити, өрп-адити, тарих ивә турмуш усулини нишан қилған омумйүзлүк бир "қирғинчилиқ" икәнликини илгири сүрүп, әгәр хәлқара җәмийәт буниңға сүкүт қилса, еғир бәдәл төләйдиғанлиқини илгири сүрди. Шең шөй мундақ дәйду: "әң муһими хәлқара җәмийәт бундақ бу әһвалға қарита дәрһал ойғиниши керәк. Әгәр хәлқара җәмийәт компартийәниң бу хил васитиләр билән бир милләткә қарита бастуруш вә қирғинчилиқ елип беришиға сүкүт қилса, у кәлгүсидә техиму еғир бәдәл төләшкә мәҗбур болиду."

Лекин хитай һөкүмити бу хил тәнқидләрни қәтий рәт қилип, өзиниң районда "террорлуқ вә ашқулуқ" қа қарши үнүмлүк тәдбирләрни алғанлиқи, бу хил идеологийәни юқтурувалған уйғурларға қарита "кәспий тәрбийәләш" елип бериватқанлиқини илгири сүрүп кәлмәктә. "шинҗаң гезити" ниң хәвиридә қәйт қилинишичә, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң 2‏-ноябирдики йиғини йәнә районда "чошқа беқиш кәспиниң сүпәт бихәтәрлики вә кәсип қатлими сәвийәсини өстүрүш, карханини собейкт қилип, байлиқ тәқсиматини әлалаштуруш, кәсип зәнҗири қурулушиға түрткә болуп, чошқа бақмичилиқ кәспиниң юғурулма тәрәққияти алға сүрүш" ни тәкитлигән. Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң мәзкур қарари хитайда чошқа гөшиниң баһаси өрләп кетип, хитай пуқралириниң қаттиқ наразилиқини қозғиған, бу мәсилә хитай җәмийитидики бир иҗтимаий муқимлиқ мәсилиси болуп қалған бир мәзгилдә оттуриға қоюлған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт