Shi jinpingning xitay yashlirini "Gherbiy rayonda yiltiz tartish" qa chaqirishi jiddiy diqqet qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2020-08-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay dölet re'isi shi jinping.
Xitay dölet re'isi shi jinping.
AFP

Yéqindin buyan xitay taratqulirida 2020-yili uniwérsitétlarni püttürgen xitay oqughuchilarni "Gherbiy rayonda menggü yerlishish" ke righbetlendüridighan teshwiqat xewerliri köpeygen.

Bu yil 7-ayning 12-küni xitay taratqulirida xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jingpingning "Xitay néfit uniwérsitétining 'shinjang sinipi' diki xitay oqughuchilargha yazghan xéti" xewer qilin'ghan idi. Shi jingping xétide aliy mektep tügetken xitay oqughuchilarni Uyghur aptonom rayoni qatarliq gherbiy chégra rayonlirida "Menggülük yiltiz tartish" chaqirghan. Shi jinpingning mezkur chaqiriqi bilen bashlan'ghan xitay yashlirining atalmish gherbiy chégra rayonlarda "Menggülük yiltiz tartish iradisi" medhiyelen'gen teshwiqat xewerliri nöwette xitay taratqulirida keng yer alghan.

Xitay hökümet taratquliridin shinxu'a torining 10-awghustiki xewiridin melum bolushiche, 2019-yilining axirighiche Uyghur aptonom rayonini asas qilip, "Gherbiy rayon'gha yardem bérish qurulushi" boyiche ikki yilliq toxtam bilen asasiy qatlamlardiki xizmet orunlirida ishleshke kelgen 392 ming aliy mektep oqughuchisining 80 pirsenti, yeni 290 ming neper xitay yash özi ishlewatqan atalmish "Chégra rayondiki asasiy qatlamda menggülük yiltiz tartish" ni qarar qilghan.

Undin bashqa 2016-yildin buyanqi xitay hökümet taratqulirining xewerliride "Gherbiy rayon'gha yardem bérish" namida Uyghur aptonom rayoni, tibet aptonom rayoni, gu'angshi ju'angzu aptonom rayoni qatarliq gherbiy-shimal we gherbiy-jenup rayonlirigha yuqiri ma'ash, yuqiri teminat bilen her yili 10 mingdin 20 minggha qeder aliy mektepni tügetken oqughuchilarning xizmetke orunlashqanliqi heqqidiki xewerler köpeygen idi.

Halbuki, xitay da'iriliri xitay yashlirini Uyghur diyarigha "Menggülük yiltiz taritsh" qa chaqiriwatqan bu mezgil del 2016-yilining axiri, 2017-yilining béshida bashlan'ghan 1 milyondin 3 milyon'ghiche Uyghurni lagérlargha qamash herikitide eslidiki hökümet organliri, asasiy qatlam we mekteplerde ishlewatqan Uyghur ziyaliyliri, Uyghur yashliri türküm-türkümlep lagérlargha qamilip, Uyghur oqutquchilar mekteplerdin tamamen siqip chiqirilghan mezgilge toghra kélishi jiddiy diqqet qozghidi.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim, yéqindin buyan Uyghur rayonining weziyiti heqqide teyyarlawatqan doklatlirida xitay hökümitining xitay aliy mektep oqughuchiliri we xitay yashlirini öz ichige alghan nechche yüz minglighan xitay köchmenlirini Uyghur diyarigha yerleshtürülüsh herikitige alahide orun bergenlikini bildürdi.

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin amérika alem qatnishi idarisining aliy inzhénéri, Uyghur siyasiy pa'aliyetchisi doktor erkin sidiq ependimu öz qarishini otturigha qoydi. U xitay da'irilirining nöwette "Bir chalmida ikki paxtek soqush" taktikini yolgha qoyup, bir tereptin xitayda barghanche éghirlishiwatqan ishsizliq mesilisini hel qilishni, yene bir tereptin Uyghur rayonida xitay nopusini téz arida köpeyitishni meqset qiliwatqanliqini bildürdi.

Doktor erkin sidiq ependi sözide yene xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinpingning xitay yashlirini "Gherbiy rayonda menggülük yiltiz tartish" chaqiriqining, xitayning "Medeniyet zor inqilabi" mezgilide xitay re'isi mawzédongning yashlarni "Yézilarda yiltiz tartish" chaqirghanliqigha oxshash bir qétimliq zor kölemlik siyasiy chaqiriq herikiti ikenlikini bildürdi. U yene bu heriketning Uyghur rayonida xitay köchmenlirini köpeytishtin bashqa, yene xitay dölitining muqimliqini saqlashni meqset qilghanliqini bildürdi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi zubeyre xanimning bildürüshiche, nöwette élip bériliwatqan xitaylarning "Gherbiy rayonda menggülük yiltiz tartish" herikiti ötken esirning 70-yillirida mawzédong qozghighan xitay yashlirini "Chégra rayonlarda yiltiz tartish" chaqiriqidinmu qebih heriket iken.

Zubeyre xanim axirida yene xitay da'irilirining axirqi meqsitining Uyghur rayonini toluq xitaylashturush ikenlikini, shunga bu mesilige jiddiy qarash lazimliqini tekitlidi.

Toluq bet