Néytin dudlés: “Uyghurlarni qutquzghanliq — dunyani qutquzghanliqtur”

• Muxbirimiz irade
  2021-08-17

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, amérikaliq néytin dudlis we uning a'ilisi Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqqa diqqet tartish, bu yolda azraq bolsimu paydiliq heriket qilish meqsiti bilen tirishiwatqan kishilerning biri. Néytin dudlis eslide amérikaliq yéza-igilik mutexessisi bolup, u Uyghur élige tunji bolup, 1988-yili barghan. U Uyghurlar arisida 19 yil yashash we ishlesh jeryanida Uyghurlar bilen chongqur dostluq ornatqan. U we uning a'ilisi hazir Uyghurlarning béshigha kéliwatqan irqiy qirghinchiliqni tonutush üchün akitp heriket qilidighan Uyghursöyer pa'aliyetchilerge aylan'ghan. Biz uni ziyaret qilmaqchi bolghinimizda, u del ayali kerol dudlis, oghli justin dudlis we a'ile dosti aron nidlis qatarliqlar bilen birlikte 780 kilométirliq “Uyghurlargha erkinlik sepiri”, yeni dalada piyade méngish herikitini bashlighan iken.  U bizge bu piyade méngish herikiti arqiliq amérikaning adettiki puqralirigha weziyetni chüshendürmekchi bolghanliqini éytti.

“Uyghurlar üchün erkinlik sepiri”

“Biz qolimizdin kélishiche Uyghurlar üchün heriket qilishqa tirishtuq. Biz némishqa adettiki puqralargha xitab qilip baqmaymiz, némishqa ularningmu bu mesilidiki qollishini qolgha keltürmeymiz, dégen bir xiyal bilen dalada piyade méngish herikitini bashliduq. Bilginingizdek, biz yashaydighan kolorado shitati taghliq we menzirilik bir shitat. Nurghun kishiler dala sepirige chiqidu. Shunga biz buni kishilerge Uyghur mesilisini chüshendürüsh üchün yaxshi bir pursetken dep oylap, a'ile boyiche hemmimiz dalida piyade méngish herikiti bashliduq.”

Néytin ependining bizge éytip bérishiche, ular sepiri jeryanida “Uyghur qirghinchiliqi toxtitilsun” dégen xet we süretler chüshürülgen somka we lozunkilarni ésip yol mangghan. Kishilerge bu heqte melumat béridighan kartlarni teyyarlap, yol boyi kart tarqitip mangghan.

“Biz sepirimizge ‛Uyghurlargha erkinlik sepiri‚ dep nam bergen iduq. Somkilirimizgha chüshürülgen xetlerni körgen kishiler bizdin buning némilikini soraydu. Shu chaghda biz ulargha Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqini deymiz. Bizni intayin xoshal qilghini, nurghun kishiler héch bolmighanda shundaq ish yüz berginini anglap baqqan iken. Andin biz ulargha bu heqte téximu toluq, téximu etrapliq melumat berduq.”

“Bu kirizisni Uyghurlar emes, xitay hökümiti peyda qilghan”

Néytin dudlés ependining éytishiche, ular dala sepiridiki söhbetliride Uyghurlargha munasiwetlik perqliq témilargha orun bergen. Mesilen, bir söhbette ghayib qiliwétilgen Uyghur ziyaliyliri heqqide toxtalsa, yene bir qétimliq söhbitide ata - aniliridin ayriwétilgen, yiltizidin, kimlikidin, özlükidin qomuruluwatqan Uyghur perzentliri heqqide toxtalghan. Ular bu arqiliq Uyghurlargha qaritiliwatqan bu qirghinchiliqning xitay hökümiti ilgiri sürgendek térorluqqa qarshi turush herikiti emeslikini tekitlimekchi bolghan. Dudlés ependi radiyomizgha qilghan sözide “Bu kirizisni xitay hökümiti peyda qilghan,” dédi.

“Uyghurlarni ‛térorchi‚, ‛esebiy‚ dep atash pütünley xitayning dölet teshwiqatidur, shundaqla Uyghurlargha qilin'ghan töhmettur. Men yüzligen Uyghurni tonuymen, ularning hemmisi ziyaliylar we ilghar kishiler idi. Ularning birla meqsiti bar idi, u bolsimu öz milliy kimlikini qoghdap qélish, tilini qoghdap qélish, erkin yashashtin ibaret. Bundin 20 yil awwal Uyghurlarning milliy tereqqiyatigha azraq bolsimu purset bérilgen, eger xitay hökümiti shunchilik purset bérishni dawamlashturghan bolsa idi, ishlar hazirqidek bolmighan bolatti. Bu kirizisni Uyghurlar emes, belki xitay hökümiti özi peyda qildi.”

“Uyghurlarni qutquzghanliq — dunyani qutquzghanliq”

Néytin dudlés ependi söhbitimiz jeryanida, özining amérika xelqi we shundaqla dunya yüzliniwatqan xitay tehditi heqqidiki qayghulirinimu biz bilen ortaqlashti. Uning qarishiche, Uyghurlar hazir bu tehditning bedilini eng éghir tölewatqanlar bolup, kélechekte hetta amérikaliqlarning erkinlikimu tehditke uchrishi mumkin iken. U sözide “Men Uyghurlarni qutquzghanliq, dunyani qutquzghanliq dep qaraymen,” dédi.

“Men xitay bügün Uyghurlargha qiliwatqan bu zulumlarni kélechekte pütün dunya xelqige qilidu, dep qaraymen. Eger biz oyghanmisaq, kélechekte hemmimiz qéyin künlerge qalimiz. Shunga biz emeliyet bilen baldurraq yüzliship, heriket qollinishimiz kérek. Méning nezerimde Uyghurlarni qutquzghanliq — dunyani qutquzghanliqtur. Bizning dala sepirini tallishimizgha seweb bolghan yene bir amil, dala seperliridiki erkinlik bilen Uyghur élidiki weziyetni sélishturma qilish idi. Biz amérikadikiler xalighan yerge barimiz, xalighan yerde turimiz, xalighanche bu güzel menzirilerdin, sap hawadin hozurlinimiz. Emeliyette bumu erkinlikning ipadilinishi. Biz Uyghurlar mehrum qiliniwatqan mana bu erkinlikni yorutush arqiliq, amérikaliqlarni özliri hazir hozurliniwatqan erkinlikning xitay hökümitining xirisigha duch kéliwatqanliqi heqqide agahlanduriwatimiz. Eger erkinlikni söysenglar, hazirdin bashlap heriket qilinglar dewatimiz.” 

“Biz silerni herküni oylap turuwatimiz”

Néytin dudlés ependi söhbitimzning axirida rawan Uyghurchisi bilen tileklirini izhar qildi. U: “Uyghur dostlirim, siler da'im qelbimizde, silerni her küni eslep turuwatimiz, siler üchün piyade méngiwatimiz!” dédi.

Néytin dudlés ependi Uyghurlargha yardem qilish meqsiti bilen “Yipek yoli ténchliq herikiti” jem'iyitini qurghan bolup, u washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi bilenmu yéqindin hemkarlashqan we köp qétim amérika dölet mejlisi ezaliri bilen birmu - bir körüshüp, Uyghurlarning weziyitini chüshendürgen, ularning qollishini telep qilghan.

Néytin dudlés ependi 1988- yili ürümchige kelgen. U ürümchide eyni chaghdiki yéza-igilik inistitutida (hazirqi yéza-igilik unwérsititi) da bir yaqtin xitayche ögen'gen, bir yaqtin ders bergen. Kéyin xizmet almiship ghuljida 5 yil yashighan we Uyghurche ögen'gen. Arqidin u yene qazaqistan'gha köchüp bérip, u yerdiki Uyghur jama'iti bilenmu köp arilashqan we insanperwerlik xizmetliri bilen shughullan'ghan iken.