"Uyghurlar" namliq kitabning yaponchisi neshrdin chiqti

Muxbirimiz gülchéhre
2019-12-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Tonulghan merhum tarixchi turghun almas yazghan "Uyghurlar" namliq kitabning yaponche nusxisining muqawisi.
Tonulghan merhum tarixchi turghun almas yazghan "Uyghurlar" namliq kitabning yaponche nusxisining muqawisi.
Oqurmen Teminligen

Tonulghan merhum tarixchi turghun almas yazghan "Uyghurlar" namliq kitabning yaponche terjimisi yéqinqi künlerde neshrdin chiqti.

Eserning terjimani azuma ayako xanim neshrge teyyarlighuchi yaponiyelik dangliq yazghuchi we obzorchi mura kotaro ependiler bolup. Kitab 15-dékabir resmiy oqurmenler bilen körüshidiken. Uyghurlarning tarixi, medeniyiti, tili we her jehettiki mewjutluqi éghir tehditke uchrawatqan mushundaq bir peytte, mezkur kitabning yapon tilida neshrdin chiqishi Uyghurlarning qizghin qarshi élishigha érishken.

Meshhur Uyghur tarixchisi turghun almasning, untulmas we tarixiy ehmiyetke ige ilmiy emgek méwilirining biri bolghan "Uyghurlar" namliq kitabi, uning 1980-yilidin bashlap neshr qilin'ghan "Honlarning qisqiche tarixi", "Uyghur idiqut xanliqi", "Türkler", "Qedimki Uyghur edebiyati" qatarliq chong hejimdiki eserlirining biridur. Mezkur eser Uyghurlarni, bolupmu bügünki yash ewladlarni öz milliy tarixini heqiqiy bilish, özining xanliq tarixidin pexirlinish we özige ishinish tuyghusigha ige qilghan muhim eser hésablinidu. Bu eser hazirghiche bir qanche chet'el tillirigha terjime qilin'ghanidi.

"Uyghurlar" namliq bu eserning yaponche terjime nusxisi, yéqinqi künlerde yaponiye shyukosha neshriyati teripidin neshr qilin'ghan bolup, 15-dékabir yaponiyede resmiy bazargha sélinidiken.

Yaponiyede Uyghur tili we Uyghur edebiyatini tonushturup kéliwatqan muqeddes nur xanim, Uyghurlar eng söyüp oquydighan kitablardin "Uyghurlar" namliq wekillik kitabning yapon tilida neshr qilinishi yaponiyege Uyghurlarni her tereptin tonushturushta intayin zor ilmiy qimmetke we ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.

Turghun almasning "Uyghurlar" qatarliq üch kitabi 1980-1990-yillardiki Uyghur jem'iyitide bolupmu yashlar arisida öz tarixi yiltizini izdesh we tarix öginish dolquni qozghash rolini oynighanidi. Biraq, "Uyghurlar" neshr qilinip uzun ötmeyla xitay hökümiti bu kitablarni cheklesh buyruqi élan qildi we pütkül Uyghur diyari boyiche "Üch kitabni tenqidlesh" herikiti qozghidi we mezkur kitab xitay hökümiti teripidin keng kölemde yighiwélinip pütünley cheklen'genidi.

"Uyghurlar" namliq eserning terjimani azuma ayako xanim neshrge teyyarlighuchi yaponiyelik dangliq yazghuchi we obzorchi m'ura kotaro ependiler waqit perqi seweblik gerche ziyaritimizni qobul qilalmighan bolsimu, emma obzorchi m'ura kotaro ependi özining mezkur kitabning yaponche neshrige yazghan kirish sözini anglighuchilirimizgha tonushturup ötüshimizni tewsiye qildi.

U bu yazmisida, xitay hökümitining 2006-yildin 2008-yilghiche xitay dölet igilikidiki shinjang xelq neshriyati neshr qilip tarqatqan "Shinjang tarixi resimlik zhurnili" ning mezmuni, shundaqla shinjang Uyghur aptonom rayonidiki yash-ösmürler üchün chiqirilghan "Tarix" ögitidighan resimlik kitabi we shu asaslarda yaponiyede chiqqan bezi tarixi kitablardiki mezmunlarning pütünley tarix burmilan'ghanliqini, bu eserlerde bu yer elmisaqtin xitayning bir qismi, bu yerde turushluq xelq, yeni Uyghurlar qedimdin xitay dölitige boysunup, béqinip kelgen dégendek tarixlarning terghib qilin'ghanliqi, "Uyghurlar" namliq turghun almasning kitabidiki tarixiy pakitlarning bu xil qarashlarni ret qilidighanliqini otturigha qoyghan. Uning qarishiche, mezkur xitay tarixiy eserliride "Shinjang elmisaqtin béri xitayning ayrilmas zémini" dewélinip, xitay sulaliri bilen héch munasiwetsiz halda musteqil mewjut bolghan hun we türk qaghanliqliri we atliq milletler binormal halda tajawuzchi we eski qilip inkar qilin'ghan halette yézilip, ular étibargha élinmighan. Mana bular xitay hökümiti Uyghurlargha tangghan we dewatqan "Shinjang tarixi" ning mahiyitidur. Mura kotaro ependi axirida oqurmenlerge xitayning köz qarashlirigha oxshimaydighan qarashtiki turghun almasning tarixi bayanatlirini mezkur eserning tepsilatidin oqup chüshinishni tewsiye qilidu.

Obzorchi m'ura kotaro hazir yene xitayning öz tarixiy qarashlirini özlirining kitabliri arqiliq Uyghurlargha téngiwatqanliqini körsitip: "2019-Yildiki bügünki künlerde Uyghurlar héch bir gunahsiz halda, arqa-arqidin atalmish 'qayta terbiyelesh merkizi' dégen yighiwélish lagérlirigha solinip, Uyghurluq kimliki yeni milliy kimliki we diniy étiqadini tashlap, xitay kompartiyesige sadiq bolushqa qesem qilishqa mejburlanmaqta hem perzentliri bolsa mana bu kitabta yézilghan mezmunlar mejburiy téngilip méngisi yuyulmaqta. Mana mushundaq alahide bir dewrde, Uyghurlar özi yézip chiqqan birdin-bir, Uyghurlarning özining tarixi esiri bolghan bu kitab intayin muhim we zor ehmiyetke ige", dep baha bergen.

Uyghur mesilisining xelq'aralishishigha egiship dunyada Uyghurlar toghrisidiki tetqiqat we neshri eserlermu köpeymekte. "Uyghurlar" namliq kitabning yapon tilida neshrdin chiqishi b uning bir misali. Turghun almas ependi Uyghurlarning tarixi tepsiliy bayan qilin'ghan ölmes kitab "Uyghurlar" namliq eserni royapqa chiqirish üchün emgek qilghan we bir ömür a'ilisi boyiche bedel töligen. Merhum turghun almas ependining perzentliridin hazir amérikada yashawatqan oghli qutluq almas ependi ziyaritimizni qobul qilip, "Uyghurlar" namliq kitabning mana bügünkidek Uyghurlar dunyagha özini tonutushqa eng éhtiyaj bir peytte yapon tilida neshr qilinishini "Tolimu ehmiyetlik" dep qaraydighanliqini, "Uyghurlar" namliq kitabning Uyghurlargha qiziqidighan kishiler üchün oqushluq eser bolsa Uyghurlarni tetqiq qilghuchilargha bir asasiy matériyal ikenlikini tekitlidi. U, bu kitabning her xil tillarda neshr qilinishigha emgek singdürgüchilerge dadisining rohi we a'ilisige wakaliten teshekkür éytti.

Turghun almasning "Uyghurlar" namliq kitabi aldi bilen 1990-yillarda qazaqistandiki yazghuchi xemit hemrayof teripidin ruschigha terjime qilinip tarqitilghan. 2010-Yili yene türkche terjime qilinip, sélén'ga neshriyati teripidin neshr qilin'ghan. Bu eser yene 2018-yili ereb tilighimu terjime qilinip tekrar yoruq körgenidi.

Turghun almas 1924-yili qeshqer konisheher nahiyesi döletbagh yézisining tarboghuz kentide dunyagha kelgen. Uning ijadi pa'aliyiti 1940-yillardin bashlan'ghan.

Turghun almas edebiy ijadiyetke kirishkendin buyan köp sanda shé'irlirimu élan qilin'ghan. U, 1980-yilidin bashlap, Uyghur tarixi tetqiqatini kücheytip, bu témida bir qisim maqalilerni élan qildi. U yene özining yashinip qalghanliqi we salametlikining xéli derijide yamanlashqanliqigha qarimay "Honlarning qisqiche tarixi", "Uyghurlar", "Uyghur idiqut xanliqi", "Türkler", "Qedimki Uyghur edebiyati" qatarliq chong hejimdiki eserlerni yazghan bolsimu, bularning ichide üch kitabidin bashqiliri neshr qilinishtin qaldurulghanidi.

Qutluq almas ependi yene, atisi merhum turghun almasning ewladlar teripidin peqet yazghuchi yaki tarixchi süpitide emes, belki öz millitining teqdiri üchün pikir yürgüzgen we qelem tewretken hemde küreshken bir inqilabchi süpitide eslinishi kéreklikini tewsiye qildi.

Turghun almasning "Uyghurlar", "Honlarning qisqiche tarixi", "Qedimki Uyghur edebiyati" namliq üch kitabi 1990-yillarda xitay hökümiti teripidin keng kölemde tenqid qilish herikitige duch kelgen we shuningdin kéyin uning eser élan qilish hoquqi cheklen'genidi. Emma Uyghurlar arisida bolsa turghun almas we uning eserlirige bolghan hörmet we étibar ilgirikidin nechche hesse kücheygen idi. Turghun almas 2001-yili 9-ayning 11-küni késel sewebi bilen 77 yéshida ürümchide wapat boldi.

Toluq bet