Адрян зензниң "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши" намлиқ доклатидики дуняни чөчүткән учурлар (2)

Мухбиримиз әзиз
2021-06-19
Share
Америка һөкүмити хитай әлчиханисиниң уйғур аяллири һәққидики тивиттер учурини қаттиқ әйиблиди Хитай әлчиханиси уйғур аяллирини туғмас қилғанлиқини етирап қилғанлиқи мунасивити билән ишләнгән картон.
REUTERS

Германийәлик инсаншунас, доктор адрян зензниң "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши: бейҗиң даирилириниң җәнубий шинҗаңдики нопусни әлалаштуруш истратегийәси һәққидә тәһлил" сәрләвһилик илмий доклати 2021-йили 3-июнда "оттура асия тәкшүрүши" тәһриратиниң ахирқи тәкшүрүп баһалишидин өтти. Мәзкур доклатта алаһидә йорутулған бир муһим нуқта хитай "алимлири" ниң уйғур дияридики нопус қурулмисини "сиясий бихәтәрлик" мәсилиси қатарида шәрһлиши һәмдә хитай дөлитиниң буниңға мас түрлүк сиясий тәдбирләрни қоллиниши һесаблиниду. Доктор адрян зензниң баян қилишичә, бу җәһәттә "байрақдар" лиқ ролини ойниған шәхсләрниң бири биңтуәнниң муавин секретари лю йилей болуп, униң "җәнубий шинҗаңдики асасий мәсилә нопус қурулмисиниң тәңпуңсизлиқидур. Нопус нисбити вә нопус бихәтәрлики узун мәзгиллик әминликниң асаси. Чүнки җәнубий шинҗаңда хитайларниң нопустики нисбити 15 пирсәнткиму йәтмәйду" дегән көзқариши көплигән "академик" ләргә йешил чирағ йеқип бәргән.

Доклатта көрситилишичә, аридин узун өтмәй хитай мутәхәссисләрдин "шинҗаң иҗтимаий пәнләр академйәси" қармиқидики җәмийәтшунаслиқ институтиниң мудири ли шявшя 2017-йили "шинҗаңдики нопус мәсилиси" темисида "алаһидә тәтқиқат" билән шуғулланған. Униң бу җәһәттики әң йеңи "издинишлири" 2021-йили январда уйғур аптоном районлуқ сәһийә назарити елан қилған мәхсус доклаттин орун алған. Бу доклатта адрян зензниң "хитай һөкүмити өткән бирнәччә йилда уйғур нопусиниң тәбиий көпийиш сүритини теббий васитиләр арқилиқ зор дәриҗидә чәклигән" дегән хуласисигә һуҗум қилинған һәмдә бу саһәдики хитай "алимлар" ниң нәқил алидиған әң асаслиқ материял мәнбәси болуп қалған. Бу һәқтә сөз болғанда доктор адрян зенз мундақ дәйду.

"өзиниң бу һәқтики мақалисидә ли (шявшя) мушу нуқтини бәкрәк талашти. У бу һәқтә ениқ қилип ‹миллийлар билән хитайларниң нопус пәрқи барғансери зорийип кетиватиду. Буниң билән бирла милләт бирла җайға мәркәзлишип қелиштәк һадисә келип чиқмақта. Охшимиған милләтләр вә мәдәнийәтләр арисида өзара алмишишниң болмаслиқи сәвәбидин милләт, дин вә территорийә бирла нуқтиға мәркәзлишип қеливатиду. Буниң билән бирла милләт бирла тәвәликни игиләйдиған һаләт келип чиқип җуңхуа кимликини тонуш мәсилисиниң йетәрсиз болушиға йол ечиливатиду. Бу болса узун мәзгиллик муқимлиқ вә тинчлиққа тәсир көрситиватиду' деди. Униң пикири бойичә болғанда, райондики уйғурлар билән хитайларниң нопус җәһәттики тәңпуңсизлиқи техиму зор сиясий хәтәргә йол ачиду. Бу хил бирла диндики бирла милләт бирла районға мәркәзлишип қелиштәк һадисә ениқки сиясий идарә қилишни рәт қилиду. Ашу ‹алимлар'ниң мушундақ тәшәббуслири түпәйлидин шинҗаңдики һөкүмәт даирилири хитай болмиған милләтләр топлишип олтурақлашқан районларда туғутни чәкләш күришини башлиди. Бу һәрикәт ‹нопус қурулмисини әлалаштуруш' яки ‹нопус қурулмисини тәңшәш' дегәндәк намларда әмәлгә ашти. Бу һәқтики мунасивәтлик һөҗҗәтләрдә ‹нопус қурулмисини әлалаштуруш'тики икки муһим нишанниң иҗтимаий муқимлиқ вә узун мәзгиллик бихәтәрлик болидиғанлиқи ениқ тәкитләнгән. Буниң үчүн оттура вә узун мәзгиллик нопус пилани түзүп чиқиш, наһийәләрдики йеңидин туғулидиған бовақлар санини макро җәһәттә контрол қилиш, алаһидә әһвалда башқа бовақни туғуш илтимасини тәкшүрүп бекитиш, туғут йешидики аялларниң учурлирини башқуруш системисини яхши башқуруш дегәндәк вәзипиләр һәрқайси наһийәләргә йүкләнди."

Доклатта көрситилишичә, әнә шу тәриқидә 2017-йилидин башлап уйғур дияридики нопусниң көлими, зичлиқи вә көпийиш нисбити тәбиий һалда "дөләтниң бихәтәрлики үчүн тәһдит" дегән йетәкчи идийә тәдриҗий һалда баш көтүргән. Нәтиҗидә "шинҗаң мәсилисини һәл қилиш үчүн нопусни әлалаштуруштин башқа усул йоқ" дегән қарашқа сорун һазирланған. Буниңда ашкара һалда "миллий нопусниң тәркиби бирла милләткә мәркәзлишип қалған. Шималий шинҗаңниң әқилгә мувапиқ нопус қурулмисидин үлгә елиш лазим" дегән чақириқ оттуриға чиққан. Хитай һөкүмитиниң иқтисадий ярдимигә еришкән тәтқиқат темилириниң бу җәһәттики хуласилири болса мундақ төт нуқтиға мәркәзләшкән: биринчи, уйғурларниң бәкла мәркәзлик маканлишиши намратлиқ вә ишсизлиққа сәвәбчи болуп қалған, бу болса муқимсизлиққа шараит яратқан. Буниң билән ғайәт зор сандики бу ишсиз яшлар һазирқи түзүмгә еғир тәһдит пәйда қилған; иккинчи, уйғурлар бәкла мәркәзлишип қалған районларда диний әсәбийлик әвҗ алған, бу болса террорлуққа йол ачқан; үчинчи, бирла милләт топлишип қалған районларда җуңхуа кимликини вә мәркизий һөкүмәтни тонуш әмәлгә ашмиған; төтинчи, бирла милләт топлишип олтурақлишиш өз нөвитидә дөләтниң бихәтәрлики вә чегра районниң аманлиқиға тәһдит пәйда қилған.

Хитай "алимлири" ниң әнә шу хилдики хуласилири асасида хитай һөкүмити бу мәсилиләрни һәл қилиш үчүн "җәнубий шинҗаңдики ешинча әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш" дегән намда уйғурларни "ишчилар қошуни" сүпитидә хитай ‍өлкилиригә ишқа орунлаштурушни башлиған. Әмма буниң биләнла уйғурларниң нопусини шалаңлаштуруш әмәлгә ашмайдиған болғачқа хитай һөкүмити зор көләмдә хитай көчмәнлирини тарим вадисиға көчүрүп келишни башлиған. Бу болса хитай рәиси ши җинпиңниң "шинҗаңда милләтләрниң сиңишишини әмәлгә ашуруш" дегән чақириқини "дөләтниң муһим истратегийәси" дәп қарашта ипадиләнгән. Буниң ипадиси әң дәсләптә уйғурларни хитайлар билән арилаш олтурақлаштуруш, мәктәпләрни бирләштүрүш дегәндәк шәкилләрдә әмәлгә ашқан. Шу вақитларда бир қисим хитай "алимлири" буни террорлуқни түгитиштики ачқучлуқ истратегийә, дәп җакарлиған. Бу һәқтә сөз болғанда адрян зенз мундақ дәйду:

"уларниң сөзлиридин нәқил алсақ ‹шинҗаңда террорлуқни түп йилтизидин йоқитиш үчүн бу хил террорлуққа зөрүр болған тупрақни йоқитиш, униң өсүп йетилишигә лазимлиқ шараитни йоқитиш, террорчилар җинайәт садир қилидиған муһитни йоқитиш әң муһим. Буниң үчүн нопус қурулмисини мувапиқлаштуруш, нопусниң сүпитини әлалаштуруш, иқтисадий тәрәққиятни тезлитиш, милләтләр ара мәдәнийәтниң сиңишишини алға сүрүш, қануний асасни күчәйтиш дегәндәк тәдбирләрни қоллинишқа болиду' дегән қурларни көримиз. Улар буни аилә, мәһәллә вә наһийә бирликлири бойичә әмәлгә ашурушни тәкитлигән. Улар мушу йосундики нопус тәркибини ‹әлалаштуруш' вә аһалиниң сүпитини ‹яхшилаш' тәдбирлирини ‹шинҗаңдики террорлуқни түп йилтизидин йоқ қилишниң капалити' дәп шәрһлигән. Буниңда аһалиниң нопус қурулмисида омумйүзлүк шалаңлитиш тәдбири қоллинилған. Бу хил нопус шалаңлитишта муһим нуқтилар ‹көңүлдикидәк болмиған' амилларни муһим нишан қилған. Буниң билән төвән киримлик аилиләр, төвән маарип тәрбийәси көргәнләр, уйғур миллий кимлик чүшәнчиси бәкла күчлүк болғанлар, мундақчә ейтқанда диний әсәбийлик вә башқа ‹җинайәт'ләрниң тәсиригә асанрақ учрайдиған кишиләр қариға елинған."

Доклатта көрситилишичә, хитай мутәхәссислири "мәдәнийәт террорлуқиға қарши туруш" дәп атиған бу күрәштә "көп хил милләт қурулмисиға игә районларда террорлуқ һәрикәтлири йүз бәрмәйду" дегән қарашму алаһидә базар тапқан. Буниңға мас һалда уйғур дияридики уйғурлар топлишип маканлашқан районларни "бирла милләт нопуста үстүнлүкни игиләйдиған" макан болуштин мәһрум қалдурушта уйғурларниң нопусини шалаңлитиш әң муһим чарә болуп қалған. Буни әмәлгә ашурушта болса "шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни" хитай һөкүмитиниң ғайәт зор сандики хитай көчмәнлирини уйғур дияриға көчүришидики васитичи болуш ролини ойниған. Хитай көчмәнлирини уйғур дияриға көчмән болуп беришқа риғбәтләндүрүш үчүн хитай һөкүмити бикарлиқ терилғу йәр, бикарлиқ өй, һәқсиз маарип вә һөкүмәт тармақлирида хизмәт қилиш дегәндәк көплигән "етибар бериш" чарилирини ашкара елан қилған. 2011-Йилидин 2019-йилиғичә болған арилиқта биңтуән тәвәсидики көпәйгән нопус 650 миңдин ашидиған болуп, буниң 95 пирсәнти хитай өлкилиридин көчүрүп келингән кишиләр болған. 2019-Йилиниң өзидила хитай һөкүмити "җәнубий шинҗаң районидики биңтуән системисиниң нопусида 69900 киши көпәйди" дәп елан қилған. Дәрвәқә бу йосунда хитай өлкилиридин йүз миңлап көчүп кәлгән аһалини өзлириниң вәдиси бойичә йәр, өй, хизмәт билән тәмин етиш үчүн биңтуәнләр ғайәт зор иқтисадий селинмиға моһтаҗ болған. Шу сәвәбтин өткән бирнәччә йилда хитай һөкүмити биңтуәнләргә аҗратқан иқтисадий хираҗәт йилсери ғайәт зор соммида ешип маңған. Бу һәқтә сөз болғанда адрян зенз мундақ дәйду:

"хитай нопусиниң нисбитини ашуруш үчүн хитай һөкүмити милйонлиған хитайни җәнубий шинҗаңға көчүрди. Мәсилән, 2022-йили үчүнла уларниң мәхсус лайиһиси болуп, буниңда шу вақитқа барғанда 300 миң хитай аққунни бу җайларға маканлаштуруп болуш пиланланған. Әмма буниңда улар көплигән мәсилиләргә йолуқти. Чүнки җәнубий шинҗаң райони екологийәлик җәһәттин алғанда әң аҗиз вә назук бир район. Йәнә келип бу районда теришқа болидиған йәр вә су мәнбәси бәкла қис. Бундақ әһвалда санаәт тәрәққиятини йолға қоюш ениқла киши бешиға тоғра келидиған тәбиий байлиқларниң миқдарини зор дәриҗидә төвәнлитиветиду. Әмәлийәттә хитай алимлириниң өзлирила 2015-йили ‹шинҗаңниң омумий нопуси районниң беқиш қуввитидин икки милйон үч йүз миң киши ешип кәтти' дәп елан қилған. Хитай һөкүмити мәбләғ билән тәмин әткән йәнә бир тәтқиқат түридә уйғурлар мутләқ үстүнлүкни игиләйдиған хотән райониниң нопуси нормаллиқтин ешип кәткәнлики, буниң 2008-йилила аллиқачан ‹қизил агаһландуруш сизиқи'дин һалқип кәткәнлики тилға елинған. Бу хилдики ‹нопуси ешип кәткән' районлар пүтүнләй җәнубий шинҗаң районидики уйғурлар олтурақлашқан деһқанчилиқ районлирида. Бундақ әһвалда милйонлиған хитайни җәнубий шинҗаң районидики аллиқачан нопуста тоюнуш дәриҗисигә йетип болған районларға көчүрүш үчүн хитай һөкүмити башқа бир чарә тапмиса болмайдиған әһвал келип чиққан. Шу сәвәбтин ‹нопусни шалаңлитип әлалаштуруш'ни әмәлгә ашуруш үчүн ‹уйғур ешинча әмгәк күчлирини йөткәп ишқа орунлаштуруш' тәдбири оттуриға чиқти. Буниң билән 2017-йилидин башлап ‹ишқа орунлаштуруш' намида ғайәт зор көләмдә уйғурларни җәнубий шинҗаң районидин йөткәш башланди. Кейинчә болса лагерлардики әрләрни нуқтилиқ һалда хитай өлкилиригә йөткиди. Мәҗбурий һалда йөткәлгән аяллар илгирики вақитлардин тартип әнәниви шәкилдә аилә муһитидин айрилмай кәлгән болуп, улар әмдиликтә тоқумичилиқ саһәсигә пүтүн күнлүк ишләйдиған ишчи болуп орунлаштурулди."

Хотән, ақсу қатарлиқ җайлардики терилғу йәр, су вә башқа байлиқларниң тәқсимлиниши еғир кризисқа дуч келиватқан, бир қисим хитай алимлири "нопусниң зиядә көпийип кетишигә қарита җиддий тәдбир қоллинилмиса еғир апәткә сәвәб болиду" дәп көрситиватқан әһвалдиму хитай һөкүмити давамлиқ һалда нопус көчүрүшни муһим хизмәт қатарида тутқан. Тохтимастин көчүп келиватқан бу йеңи нопусқа һаятлиқ макани тәйярлаш үчүн улар уйғурларни хитай өлкилиригә ишчилиққа йөткәштин башқа уйғур нопусини контрол қилишниң йеңи васитиси — туғут контроллуқини иҗра қилған.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт