Adryan zénzning “Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi” namliq doklatidiki dunyani chöchütken uchurlar (2)

Muxbirimiz eziz
2021-06-19
Share
Amérika hökümiti xitay elchixanisining Uyghur ayalliri heqqidiki tiwittér uchurini qattiq eyiblidi Xitay elchixanisi Uyghur ayallirini tughmas qilghanliqini étirap qilghanliqi munasiwiti bilen ishlen'gen karton.
REUTERS

Gérmaniyelik insanshunas, doktor adryan zénzning “Uyghurlarning nopus üstünlükini özgertish qurulushi: béyjing da'irilirining jenubiy shinjangdiki nopusni elalashturush istratégiyesi heqqide tehlil” serlewhilik ilmiy doklati 2021-yili 3-iyunda “Ottura asiya tekshürüshi” tehriratining axirqi tekshürüp bahalishidin ötti. Mezkur doklatta alahide yorutulghan bir muhim nuqta xitay “Alimliri” ning Uyghur diyaridiki nopus qurulmisini “Siyasiy bixeterlik” mesilisi qatarida sherhlishi hemde xitay dölitining buninggha mas türlük siyasiy tedbirlerni qollinishi hésablinidu. Doktor adryan zénzning bayan qilishiche, bu jehette “Bayraqdar” liq rolini oynighan shexslerning biri bingtu'enning mu'awin sékrétari lyu yiléy bolup, uning “Jenubiy shinjangdiki asasiy mesile nopus qurulmisining tengpungsizliqidur. Nopus nisbiti we nopus bixeterliki uzun mezgillik eminlikning asasi. Chünki jenubiy shinjangda xitaylarning nopustiki nisbiti 15 pirsentkimu yetmeydu” dégen közqarishi köpligen “Akadémik” lerge yéshil chiragh yéqip bergen.

Doklatta körsitilishiche, aridin uzun ötmey xitay mutexessislerdin “Shinjang ijtima'iy penler akadémyesi” qarmiqidiki jem'iyetshunasliq institutining mudiri li shyawshya 2017-yili “Shinjangdiki nopus mesilisi” témisida “Alahide tetqiqat” bilen shughullan'ghan. Uning bu jehettiki eng yéngi “Izdinishliri” 2021-yili yanwarda Uyghur aptonom rayonluq sehiye nazariti élan qilghan mexsus doklattin orun alghan. Bu doklatta adryan zénzning “Xitay hökümiti ötken birnechche yilda Uyghur nopusining tebi'iy köpiyish sür'itini tébbiy wasitiler arqiliq zor derijide chekligen” dégen xulasisige hujum qilin'ghan hemde bu sahediki xitay “Alimlar” ning neqil alidighan eng asasliq matériyal menbesi bolup qalghan. Bu heqte söz bolghanda doktor adryan zénz mundaq deydu.

“Özining bu heqtiki maqaliside li (shyawshya) mushu nuqtini bekrek talashti. U bu heqte éniq qilip ‛milliylar bilen xitaylarning nopus perqi barghanséri zoriyip kétiwatidu. Buning bilen birla millet birla jaygha merkezliship qélishtek hadise kélip chiqmaqta. Oxshimighan milletler we medeniyetler arisida öz'ara almishishning bolmasliqi sewebidin millet, din we térritoriye birla nuqtigha merkezliship qéliwatidu. Buning bilen birla millet birla tewelikni igileydighan halet kélip chiqip jungxu'a kimlikini tonush mesilisining yétersiz bolushigha yol échiliwatidu. Bu bolsa uzun mezgillik muqimliq we tinchliqqa tesir körsitiwatidu‚ dédi. Uning pikiri boyiche bolghanda, rayondiki Uyghurlar bilen xitaylarning nopus jehettiki tengpungsizliqi téximu zor siyasiy xeterge yol achidu. Bu xil birla dindiki birla millet birla rayon'gha merkezliship qélishtek hadise éniqki siyasiy idare qilishni ret qilidu. Ashu ‛alimlar‚ning mushundaq teshebbusliri tüpeylidin shinjangdiki hökümet da'iriliri xitay bolmighan milletler topliship olturaqlashqan rayonlarda tughutni cheklesh kürishini bashlidi. Bu heriket ‛nopus qurulmisini elalashturush‚ yaki ‛nopus qurulmisini tengshesh‚ dégendek namlarda emelge ashti. Bu heqtiki munasiwetlik höjjetlerde ‛nopus qurulmisini elalashturush‚tiki ikki muhim nishanning ijtima'iy muqimliq we uzun mezgillik bixeterlik bolidighanliqi éniq tekitlen'gen. Buning üchün ottura we uzun mezgillik nopus pilani tüzüp chiqish, nahiyelerdiki yéngidin tughulidighan bowaqlar sanini makro jehette kontrol qilish, alahide ehwalda bashqa bowaqni tughush iltimasini tekshürüp békitish, tughut yéshidiki ayallarning uchurlirini bashqurush sistémisini yaxshi bashqurush dégendek wezipiler herqaysi nahiyelerge yüklendi.”

Doklatta körsitilishiche, ene shu teriqide 2017-yilidin bashlap Uyghur diyaridiki nopusning kölimi, zichliqi we köpiyish nisbiti tebi'iy halda “Döletning bixeterliki üchün tehdit” dégen yétekchi idiye tedrijiy halda bash kötürgen. Netijide “Shinjang mesilisini hel qilish üchün nopusni elalashturushtin bashqa usul yoq” dégen qarashqa sorun hazirlan'ghan. Buningda ashkara halda “Milliy nopusning terkibi birla milletke merkezliship qalghan. Shimaliy shinjangning eqilge muwapiq nopus qurulmisidin ülge élish lazim” dégen chaqiriq otturigha chiqqan. Xitay hökümitining iqtisadiy yardimige érishken tetqiqat témilirining bu jehettiki xulasiliri bolsa mundaq töt nuqtigha merkezleshken: birinchi, Uyghurlarning bekla merkezlik makanlishishi namratliq we ishsizliqqa sewebchi bolup qalghan, bu bolsa muqimsizliqqa shara'it yaratqan. Buning bilen ghayet zor sandiki bu ishsiz yashlar hazirqi tüzümge éghir tehdit peyda qilghan؛ ikkinchi, Uyghurlar bekla merkezliship qalghan rayonlarda diniy esebiylik ewj alghan, bu bolsa térrorluqqa yol achqan؛ üchinchi, birla millet topliship qalghan rayonlarda jungxu'a kimlikini we merkiziy hökümetni tonush emelge ashmighan؛ tötinchi, birla millet topliship olturaqlishish öz nöwitide döletning bixeterliki we chégra rayonning amanliqigha tehdit peyda qilghan.

Xitay “Alimliri” ning ene shu xildiki xulasiliri asasida xitay hökümiti bu mesililerni hel qilish üchün “Jenubiy shinjangdiki éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush” dégen namda Uyghurlarni “Ishchilar qoshuni” süpitide xitay ‍ölkilirige ishqa orunlashturushni bashlighan. Emma buning bilenla Uyghurlarning nopusini shalanglashturush emelge ashmaydighan bolghachqa xitay hökümiti zor kölemde xitay köchmenlirini tarim wadisigha köchürüp kélishni bashlighan. Bu bolsa xitay re'isi shi jinpingning “Shinjangda milletlerning singishishini emelge ashurush” dégen chaqiriqini “Döletning muhim istratégiyesi” dep qarashta ipadilen'gen. Buning ipadisi eng deslepte Uyghurlarni xitaylar bilen arilash olturaqlashturush, mekteplerni birleshtürüsh dégendek shekillerde emelge ashqan. Shu waqitlarda bir qisim xitay “Alimliri” buni térrorluqni tügitishtiki achquchluq istratégiye, dep jakarlighan. Bu heqte söz bolghanda adryan zénz mundaq deydu:

“Ularning sözliridin neqil alsaq ‛shinjangda térrorluqni tüp yiltizidin yoqitish üchün bu xil térrorluqqa zörür bolghan tupraqni yoqitish, uning ösüp yétilishige lazimliq shara'itni yoqitish, térrorchilar jinayet sadir qilidighan muhitni yoqitish eng muhim. Buning üchün nopus qurulmisini muwapiqlashturush, nopusning süpitini elalashturush, iqtisadiy tereqqiyatni tézlitish, milletler ara medeniyetning singishishini algha sürüsh, qanuniy asasni kücheytish dégendek tedbirlerni qollinishqa bolidu‚ dégen qurlarni körimiz. Ular buni a'ile, mehelle we nahiye birlikliri boyiche emelge ashurushni tekitligen. Ular mushu yosundiki nopus terkibini ‛elalashturush‚ we ahalining süpitini ‛yaxshilash‚ tedbirlirini ‛shinjangdiki térrorluqni tüp yiltizidin yoq qilishning kapaliti‚ dep sherhligen. Buningda ahalining nopus qurulmisida omumyüzlük shalanglitish tedbiri qollinilghan. Bu xil nopus shalanglitishta muhim nuqtilar ‛köngüldikidek bolmighan‚ amillarni muhim nishan qilghan. Buning bilen töwen kirimlik a'ililer, töwen ma'arip terbiyesi körgenler, Uyghur milliy kimlik chüshenchisi bekla küchlük bolghanlar, mundaqche éytqanda diniy esebiylik we bashqa ‛jinayet‚lerning tesirige asanraq uchraydighan kishiler qarigha élin'ghan.”

Doklatta körsitilishiche, xitay mutexessisliri “Medeniyet térrorluqigha qarshi turush” dep atighan bu küreshte “Köp xil millet qurulmisigha ige rayonlarda térrorluq heriketliri yüz bermeydu” dégen qarashmu alahide bazar tapqan. Buninggha mas halda Uyghur diyaridiki Uyghurlar topliship makanlashqan rayonlarni “Birla millet nopusta üstünlükni igileydighan” makan bolushtin mehrum qaldurushta Uyghurlarning nopusini shalanglitish eng muhim chare bolup qalghan. Buni emelge ashurushta bolsa “Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'eni” xitay hökümitining ghayet zor sandiki xitay köchmenlirini Uyghur diyarigha köchürishidiki wasitichi bolush rolini oynighan. Xitay köchmenlirini Uyghur diyarigha köchmen bolup bérishqa righbetlendürüsh üchün xitay hökümiti bikarliq térilghu yer, bikarliq öy, heqsiz ma'arip we hökümet tarmaqlirida xizmet qilish dégendek köpligen “Étibar bérish” charilirini ashkara élan qilghan. 2011-Yilidin 2019-yilighiche bolghan ariliqta bingtu'en tewesidiki köpeygen nopus 650 mingdin ashidighan bolup, buning 95 pirsenti xitay ölkiliridin köchürüp kélin'gen kishiler bolghan. 2019-Yilining özidila xitay hökümiti “Jenubiy shinjang rayonidiki bingtu'en sistémisining nopusida 69900 kishi köpeydi” dep élan qilghan. Derweqe bu yosunda xitay ölkiliridin yüz minglap köchüp kelgen ahalini özlirining wedisi boyiche yer, öy, xizmet bilen temin étish üchün bingtu'enler ghayet zor iqtisadiy sélinmigha mohtaj bolghan. Shu sewebtin ötken birnechche yilda xitay hökümiti bingtu'enlerge ajratqan iqtisadiy xirajet yilséri ghayet zor sommida éship mangghan. Bu heqte söz bolghanda adryan zénz mundaq deydu:

“Xitay nopusining nisbitini ashurush üchün xitay hökümiti milyonlighan xitayni jenubiy shinjanggha köchürdi. Mesilen, 2022-yili üchünla ularning mexsus layihisi bolup, buningda shu waqitqa barghanda 300 ming xitay aqqunni bu jaylargha makanlashturup bolush pilanlan'ghan. Emma buningda ular köpligen mesililerge yoluqti. Chünki jenubiy shinjang rayoni ékologiyelik jehettin alghanda eng ajiz we nazuk bir rayon. Yene kélip bu rayonda térishqa bolidighan yer we su menbesi bekla qis. Bundaq ehwalda sana'et tereqqiyatini yolgha qoyush éniqla kishi béshigha toghra kélidighan tebi'iy bayliqlarning miqdarini zor derijide töwenlitiwétidu. Emeliyette xitay alimlirining özlirila 2015-yili ‛shinjangning omumiy nopusi rayonning béqish quwwitidin ikki milyon üch yüz ming kishi éship ketti‚ dep élan qilghan. Xitay hökümiti meblegh bilen temin etken yene bir tetqiqat türide Uyghurlar mutleq üstünlükni igileydighan xoten rayonining nopusi normalliqtin éship ketkenliki, buning 2008-yilila alliqachan ‛qizil agahlandurush siziqi‚din halqip ketkenliki tilgha élin'ghan. Bu xildiki ‛nopusi éship ketken‚ rayonlar pütünley jenubiy shinjang rayonidiki Uyghurlar olturaqlashqan déhqanchiliq rayonlirida. Bundaq ehwalda milyonlighan xitayni jenubiy shinjang rayonidiki alliqachan nopusta toyunush derijisige yétip bolghan rayonlargha köchürüsh üchün xitay hökümiti bashqa bir chare tapmisa bolmaydighan ehwal kélip chiqqan. Shu sewebtin ‛nopusni shalanglitip elalashturush‚ni emelge ashurush üchün ‛Uyghur éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush‚ tedbiri otturigha chiqti. Buning bilen 2017-yilidin bashlap ‛ishqa orunlashturush‚ namida ghayet zor kölemde Uyghurlarni jenubiy shinjang rayonidin yötkesh bashlandi. Kéyinche bolsa lagérlardiki erlerni nuqtiliq halda xitay ölkilirige yötkidi. Mejburiy halda yötkelgen ayallar ilgiriki waqitlardin tartip en'eniwi shekilde a'ile muhitidin ayrilmay kelgen bolup, ular emdilikte toqumichiliq sahesige pütün künlük ishleydighan ishchi bolup orunlashturuldi.”

Xoten, aqsu qatarliq jaylardiki térilghu yer, su we bashqa bayliqlarning teqsimlinishi éghir krizisqa duch kéliwatqan, bir qisim xitay alimliri “Nopusning ziyade köpiyip kétishige qarita jiddiy tedbir qollinilmisa éghir apetke seweb bolidu” dep körsitiwatqan ehwaldimu xitay hökümiti dawamliq halda nopus köchürüshni muhim xizmet qatarida tutqan. Toxtimastin köchüp kéliwatqan bu yéngi nopusqa hayatliq makani teyyarlash üchün ular Uyghurlarni xitay ölkilirige ishchiliqqa yötkeshtin bashqa Uyghur nopusini kontrol qilishning yéngi wasitisi — tughut kontrolluqini ijra qilghan.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet