Вашингтондики хитай әлчиханиси алдида “уйғурларни қоллаш” намайиши өткүзүлди

Мухбиримиз әзиз вә шәһризад
2022.08.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Вашингтондики хитай әлчиханиси алдида “уйғурларни қоллаш” намайиши өткүзүлди Вашингтон шәһиридики хитай баш әлчиханиси алдида өткүзүлгән намайиштин көрүнүш. 2022-Йили 31-июл.
Photo: RFA

“әмди қайтиланмайду” дегән дуняви шоарниң барлиққа кәлгинигә 70 йил болғанда уйғур дияридики ирқий қирғинчилиқниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға охшаш көплигән дуняви тәшкилатларниң мәвҗут болуватқанлиқиға қаримастин изчил давам қилиши, дуняниң виҗданиға көплигән соалларни қоюп кәлмәктә. Әнә шу хил соалларниң бири “уйғурларни қоллаш” тәшкилати уюштурған 31-июлдики дуняви намайишта йәнә бир қетим оттуриға қоюлди. Бу қетимқи намайиш америка, канада, әнглийә, түркийә, австралийә қатарлиқ җайлардики хитай әлчиханилири вә консулханилири алдида өткүзүлгән болуп, намайишниң тәйярлиқлири 29-июлдики җүмә хутбисидә һәрқайси җайлардики мәсчитләрдә уйғур қирғинчилиқи вә хитай һөкүмитиниң зулумини әйибләш, шуниңдәк уйғурларға атап дуа қилиш билән башлинип кәткән иди.

“шәрқий түркистанға һөрлүк”, “уйғурларға әркинлик”, “хитайниң ялғанчилиқи җанларға замин болмақта” дегәндәк шоарлар билән башланған намайиш 31-июл күни вашингтон шәһиридики хитай баш әлчиханиси алдида йәнә бир қетим хитай һөкүмитигә болған наразилиқ вә ғәзәп садасини яңратти. Намайишқа уйғур җамаити вә бир қисим мусулманлар җамаи‍ти иштирак қилди.

Намайиш шоар товлаш вә нутуқ сөзләш бир гәвдиләштүрүлгән шәкилдә давам қилди. Вашингтон шәһиридики уйғур паалийәтчиләрдин арслан һидайәт алди билән сөз елип, бу қетимқи намайиш һәмдә буниңға даир мәсилиләр тоғрисида қисқичә чүшәнчә бәрди. У мусулманлар җамаитиниң хитай йүргүзүватқан уйғурларни қирғин қилиш паалийитигә сүкүт қилмайдиғанлиқини, бу қетимқи “уйғурларни қоллаш” һәркитиниңму әнә шу мәқсәттә барлиққа кәлгәнликини тәкитлиди.

Вашингтон шәһиридики хитай баш әлчиханиси алдида өткүзүлгән намайиштин көрүнүш. 2022-Йили 31-июл.

Уйғур қирғинчилиқиға мунасивәтлик түрлүк реаллиқ вә пакитларни һөҗҗәтләштүрүп һәрқайси һөкүмәт тармақлириниң бу һәқтә қарар вә тәдбирләрни елишиға йеқиндин түрткә болуватқан орунларниң бири болған уйғур кишилик һоқуқ қурулушиму бу қетимқи намайишқа йеқиндин һәмдәм болған иди. Мәзкур тәшкилатниң директори өмәр қанат шу қатарда сөз елип, уйғур қирғинчилиқи һәмдә бу һәқтики реаллиқни әскәртип өтти. У сөзидә ‍уйғурларниң һечқачан ялғуз қалмиғанлиқини алаһидә тәкитләп: “хитай һазир давам қиливатқан қирғинчилиқ шәрқий түркистан хәлқигә вә уйғурларғила қаритилғини йоқ. У һазир исламға вә дуняға қарши җәң елан қиливатиду” дәп көрсәтти. Шундақла бу хил қирғинчилиққа қарши паалийәтләрниң тохтап қалмайдиғанлиқини, шу арқилиқ уйғурнила әмәс, йәнә дуняниң һазири вә кәлгүсигиму төһпә қошқили болидиғанлиқини, шуниң үчүн бу сәпкә һәммила кишиниң аваз қошуш вә қошулуш мәҗбурийити барлиқини, имран хан вә муһәммәд бин салманға охшаш диктаторлар бу зулумларға көз юмған билән дуняниң, мусулманлар җамаитиниң бу қирғинчилиққа көз юммайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Бу қетимқи намайиш паалийитини вуҗудқа чиқиришқа бир кишилик һәссә қошқан америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар елтәбирму шу қатарда сөз алди. У нөвәттә уйғур диярида давам қиливатқан қирғинчилиқниң бирнәччә йил давам қилиш җәрянида буниң зиянкәшликигә учримиған һечкимниң қалмиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң бу қәбиһлик арқилиқ уйғурларниң өтмүшини, һазирини вә кәлгүсини үзел-кесил йоқитиш койида болуватқанлиқини сөзләп келип: “бу зулумлар һазир лагер биләнла чәклинип қалғини йоқ. Шәрқий түркистанниң өзи алиқачан үсти очуқ түрмигә айлинип болғанлиқтин лагер тешидики кишиләрму охшашла азаб чәкмәктә” деди. У йәнә өзиниң әһвалини мисал қилған һалда хитайниң зулум вә тәһдитлириниң нөвәттә алиқачан чегра һалқип америка вә явропадики әркин дөләтләрдә яшаватқан кишиләргиму қара сайә ташлаватқанлиқини, әмма буниңлиқ билән иқтисадий җәһәттә күчлүк, сан җәһәттә көп болған хитайниң өзлирини қорқуталмайдиғанлиқини, чүнки буниң қирғинчилиққа қарши болған һәқиқәтни һимайә қилиш һәрикити икәнликини, нөвәттә милйонларчә уйғур маддий вә роһий җәһәттин вәйран қилиниватқанда барчә үммәтләрниң буниңға ярдәмдә болушқа йүзлиниватқанлиқини баян қилди.

Вайн университетиниң қанун пәнлири профессори халид бәйдун (Khaled A. Beydoun) Әпәнди сөзлимәктә. 2022-Йили 31-июл, вашингтон.
Вайн университетиниң қанун пәнлири профессори халид бәйдун (Khaled A. Beydoun) Әпәнди сөзлимәктә. 2022-Йили 31-июл, вашингтон.

Бу қетимқи бирләшмә намайишқа иштирак қилған мусулманлар аммисидин вайн университетиниң қанун пәнлири профессори халид бәйдун (Khaled A. Beydoun) Йәнә бир қетим хитай һөкүмитиниң қирғинчилиқидики түплүк мәзмунлардин болған лагер вә зор көләмлик тутқун, ислам динини йоқитиш урунушлири, миллий вә диний кимликни өчүрүш қилмишлири, уйғурларни мәҗбурий әмгәккә селиш қатарлиқларни әслитип өтти. У бу һәқтики сөзидә: “силәр шәрқий түркистанни, у җайдики лагерни вә тутқунларни тәсәввур қилиңлар. Улар биздин немиләрни күтмәктә? әмәлийәттә мусулманлар дуняси сан җәһәттә арқимиздики бу рәзил әлчиханиниң игисидинму көп. Әмма биз аллаһтин қорқушниң орниға хитайдин қорқуватимиз,” деди. У йәнә уйғурларниң бешиға келиватқан бу қирғинчилиқниң йәмән, кәшмир, афғанистан қатарлиқ көплигән җайлардики мусулманлар аммисиниң бешиға кәлгән күлпәтләрдин нәччә һәссә еғир икәнликиниму әскәртип өтти.

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң муавин рәиси елшат һәсән өзиниң шәхсий кәчүрмишлиригә вә қериндашлириниң арқиму-арқидин тутқун қилинишиға бирләштүргән һалда, нөвәттики қирғинчилиқниң әмәлийәттә кишиләр тәсәввур қилғандинму еғир икәнликини әслитип өтти. У һазирғичә нурғун кишиләрниң уйғур дияридики қирғинчилиқтин гуманда болуп келиватқанлиқини, әмма өз бешиға кәлгән паҗиәләрниң һазир пүткүл уйғурларға ортақ болған һадисигә айлинип қалғанлиқини тәкитләп, “қуран” дики “адил гуваһ болуңлар, өзүңларниң яки ата-анаңларниң яки туғқанлириңларниң зийиниға (гуваһлиқ беришкә) тоғра кәлгән тәқдирдиму адаләтни бәрпа қилишқа тиришиңлар. Нәпси-хаһишиңларға әгишип (һәқиқәттин) бурулуп кәтмәңлар” (4:135) дегән айәтни әслитиш арқилиқ, мусулманлар җамаитиниң вә мусулманлар дунясиниң уйғур қирғинчилиқиға қарши техиму зич һәмкарлиқ орнитиши лазимлиқини, бу хилдики техиму көп вә әмәлий үнүмгә игә һәрикәтләрниң вуҗудқа келиши лазимлиқини алаһидә тәкитлиди.

Намайиш арилиқидики нутуқ сөзләшкә лагер шаһидлиридин турсунай зиявудун, лагер мәһкумлириниң туғқанлиридин қәлбинур ғени, ризвангүл нурмәмәт, абдулһәким идрис қатарлиқларму иштирак қилди. Намайиш арилиқида хитай һөкүмитигә вә хитай компартийәсигә қарши товлинип турған шоарлар хитай әлчиханисиниң алдидики мәйданни зилзилигә салди.

Вашингтон шәһиридики хитай баш әлчиханиси алдида өткүзүлгән намайиштин көрүнүш. 2022-Йили 31-июл.

Намайиш арилиқида профессор халид бәйдун радийомизниң мәхсус зияритини қобул қилип, өзиниң бу һәқтики қарашлирини биз билән ортақлашти: “бу қетимқи намайишниң дуня миқясида, болупму америка вә башқа ғәрб дунясида йәнә бир қетим уйғурлар һәққидики чүшәнчини алға сүрүшкә түрткә болушини үмид қилимән, иккинчидин, хитай һөкүмитигә уйғурларниң ялғуз әмәсликини, уларни һимайә қилғучиларниң тохтимастин оттуриға чиқиватқанлиқини билдүрүп қоймақчимиз. Болупму хитай һөкүмити дуня миқясида сиясий вә иқтисадий җәһәттин зор тәсир көрситиш иқтидариға игә болуватқанда, мусулманлар дуняси сүкүт қилишни талливалди. Бундақ әһвалда мусулманлар дунясидики һөкүмәтләрни әмәс, әксичә мусулманлар аммисини бу мәсилидә толуқ ойғитиш бәкму муһим. Хитай һөкүмити һазир ғайәт зор алдамчилиқ билән дуняға ялған сөзләп, өзлириниң уйғурларни бастурушини ‛террорлуққа қарши туруш‚ билән ниқаблимақчи болуватиду. Улар бу ялғанни ‛11-сентәбир вәқәси‚ дин буян дәп келиватиду. Биз бу җәһәттики һәқиқәтни ашкарилап кишиләрниң бу мәсилигә болған тонушини техиму өстүрүшимиз лазим.”

Вашингтон шәһиридики “уйғур тәтқиқат мәркизи” ниң директори, муһаҗирәттики уйғур паалийәтчиләрдин абдулһәким идрисму радийомиз зияритини қобул қилип, бу қетимқи намайишниң дуня мусулманлар аммисини ойғитишта иҗабий рол ойнишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Бу қетимқи намайишни тәшкилләшкә йеқиндин күч чиқирип кәлгән ‍уйғур паалийәтчиләрдин “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң программа директори арслан һидайәт бу һәқтә сөз болғанда бу хилдики паалийәтләрниң уйғур қирғинчилиқини чәкләштә муәййән үнүмгә игә икәнликини алаһидә тилға алиду. .

Мәлум болушичә, “уйғурларни қоллаш” тәшкилати иттипақдашлиқ асасидики аммиви һәрикәт гәвдиси болуп, буниңға 100 дин артуқ ислам тәшкилати аваз қошқан. Уларниң мәқсити мусулманлар җаамитини уйғур қирғинчилиқидин хәвәрдар қилиш һәмдә уларни бу қирғинчилиққа қарши үнүмлүк һәркәтләрдә болушқа дәвәт қилиш икән. Нөвәттә улар давамлиқ һалда бу хилдики паалийәтләрни тәшкилләшкә күч чиқармақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.