Wolkis-wagén xitayning lagérlar heqqidiki mexpiy höjjetliri aldida özini aqlashqa mejbur boldi

Muxbirimiz erkin
2019-11-27
Share
wolkswagon-aptomobil-shirkiti-xitay.jpg Wolkis-wagén shirkitining xitayda ötküzgen aptomobil körgezmisidin körünüsh. 2018-Yili 25-aprél, béyjing.
AP

Gérmaniyening wolkis-wagén shirkiti 2013‏-yoli xitay bilen hemkarliship, Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchide özining aptomobil ishlepchiqirish tarmaq zawutini qurghan. Ular mezkur zawutqa deslepki qedemde 650 neper ishchi-xizmetchi qobul qilghan idi. Lékin 2017‏-yili xitay hökümitining keng kölemlik tutquni bashlinip, milyonlighan musulmanlar lagérlargha qamalghandin kéyin, wolkis-wagénning ürümchidiki zawuti kishilik hoquq teshkilatlirining diqqitini qozghashqa bashlighan. Ular wolkis-wagénning ürümchidiki zawutini taqashni telep qilghan bolsimu, lékin mezkur shirket buni taqashqa héchqandaq seweb yoqluqini ilgiri sürüp kelgen idi.

Emma wolkés-wagén 24‏-noyabir küni ashkarilan'ghan xitayning lagérlar heqqidiki mexpiy höjjiti aldida osal ehwalgha chüshüp qélip, özining ürümchide zawut qurghanliqini aqlashqa mejbur bolmaqta. Wolkés-wagén shirkitining gérmaniye taratqulirigha bildürüshiche, u ürümchide zawut qurushni qarar qilishta "Noqul iqtisadni chiqish qilghan" bolup, uning ürümchidiki zawutida mejburiy emgekke séliniwatqan héchqandaq bir ishchisi yoq iken. Shu munasiwet bilen biz27‏-noyabir küni wolkés-wagénning gérmaniyediki bash shtabigha téléfon qilip, uning ürümchidiki zawutigha alaqidar bezi so'allarni soriduq.

Shirketning bayanatchisi kristof ludwig xitayning mexpiy höjjiti we kishilik hoquq teshkilatlirining ürümchidiki zawutini qayta oylishish toghrisidiki chaqiriqigha néme dep jawab béridighanliqi, shirketning Uyghur rayonining weziyiti heqqide herqandaq bir tekshürüsh élip barghan-barmighanliqi shundaqla zawuttiki emgek küchlirining mejburiy élip kélinmigenliki hemde uning xam eshyalirining mejburiy emgek mehsulati emeslikige qandaq kapaletlik qilidighanliqi heqqidiki so'allirimizgha téléfonda jawab bérelmeydighanliqi, uninggha yazma jawab béridighanliqini bildürdi.

Kristofir ludwigning bildürüshiche, nöwette ulargha téléfon qilip, ularning mezkur mesilidiki inkasini sorawatqan taratqular bek köp iken. Kristofér ludwig "Bizni chüshinishingizni ümid qilimen. Chünki biz nurghun teleplerni tapshuruwalduq. Shunga nöwette biz peqet yazma bayanatla eweteleymiz. Uningdin artuqini qilalmaymiz," dep körsetken idi.

Lékin u kéyinrek ewetken bayanatida özlirining Uyghur aptonom rayoni weziyitidin xewerdar ikenliki we weziyetni közitiwatqanliqini bildürgen.

Bayanatta "Wolkés-wagén shirkiti xitayda 35 yildin béri pa'aliyet élip barmaqta we özining bu tejribisini shinjangning yerlik tereqqiyatigha ijabiy töhpe qoshush üchün ishletmekte. Wolkés-wagén rayonning weziyitidin xewerdar bolup, biz rayonning weziyitini közetmektimiz shundaqla uchurlirimizni b d t teripidin élan qilin'ghan doklatlardin almaqtimiz" déyilgen.

Bayanatta qeyt qilinishiche, wolkés-wagénning ürümchide zawut qurush qarari pütünley iqtisadni közde tutqan bolup, uning 2014 bilen2018‏-yili ariliqida ishlepchiqarghan aptomobili 45 % artqan, oxshash mezgildiki kirimi 30 % ashqan iken. Bayanatta yene "Mana bu shirketning mezkur rayonning tereqqiyatigha we yerliktiki her qaysi étnik toplarning teng mewjut bolup turushigha töhpe qoshushqa tirishchanliq körsitishidiki sewebtur. Wolkés-wagén pütünley yerlik milletlerni ish bilen teminlep, ürümchi xelqining ijtima'iy hayatining yaxshilinishi közleydu," dep tekitlen'gen.

Wolkés-wagén bayanatida özini aqlighan bolsimu, lékin u kishilik hoquq teshkilatlirining tenqidige uchrimaqta. Gérmaniyediki "Tehdit astidiki xelqler jem'iyiti" ning ilgiri sürüshiche, wolkés-wagén xitayning yéqinda ashkarilan'ghan mexpiy höjjetlirini közde tutup, özining ürümchidiki zawutini qayta-oylishishi kérek iken. Mezkur teshkilat 25‏-noyabir küni élan qilghan bayanatida "Uyghur rayonida kishilik hoquqning éghir depsendichilikke uchrawatqanliqi uzundin béri melum bolsimu, lékin wolkés-wagénning bu ehwalni körmeske sélip kelgenliki" ni tekitlinip, "Mana emdi wolkés-wagén özining shinjangdiki pa'aliyetlirini musteqil tekshürgüchilerning tekshürüshige yol qoyidighanliqi" ni bildürgen idi.

Lékin mezkur teshkilatning diréktori ulrix déli'us 27‏-noyabir ziyaritimizni qobul qilip, ularning tekshürüsh netijiside birer ehmiyetlik nerse tépip chiqidighanliqigha guman bilen qaraydighanliqini bildürdi. Ulrix dél'i'us mundaq deydu: "Bizningche bolsa ular mezkur rayondin chékinip chiqishi kérek. Lékin wolkés-wagéndek muhim shirketler bilen diyalog qurghanda ulargha bek yuqiri telep qoyush qiyin'gha toxtaydu. Shunga biz tunji qedemde ularning özlirining xizmet nizamnamisi asasida musteqil tekshürüsh élip bérishini telep qilduq. Ularning xizmet nizamida kishilik hoquqni qollaydighanliqi we uninggha emel qilidighanliqi tekitlen'gen. Biz musteqil tekshürgüchilerdin bu shirketning hazirghiche sherqiy türkistandiki Uyghur, qazaq xelqlirining hoquqini qoghdashta néme ishlarni qilghanliqini bilishni isteymiz. Lékin men ularning bizge birer ehmiyetlik mesilini ashkarilaydighanliqigha ishench qilalmaymen."

Wolkés-wagénning bayanatida uning ürümchidiki zawutining "Yiligha 50000 dane aptomobil ishlepchiqirish iqtidarigha ige qilip layihelen'genliki" tekitlinip, uning ürümchidiki zawutigha dawamliq ehmiyet bérilidighanliqi we bu rayondiki ishlepchiqirish pa'aliyitini kéngeytishni pilanlawatqanliqini bildürgen. Lékin ulrix dél'i'usning qarishiche, wolkés-wagénning ürümchidek bir ichki quruqluq shehiride zawut qurup, aptomobil ishlepchiqirishi normal ehwal emes iken. U wolkés-wagénning ürümchidiki zawutini xitayning bésimida qurghanliqi, xitayning ürümchide zawut échishni telep qilishida siyasiy gherez barliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Chünki xitay bashqilarda Uyghur rayonining weziyiti normal, bu yerde héchqandaq mesile yoq dégen tesir yaritishni, özlirining yerlik xelqlerge ishqa orunlishish pursiti yaritish üchün tirishchanliq körsitiwatqanliqini namayan qilishni oylaytti. Mana bu ular yaratmaqchi bolghan tesirat idi. Shunga ular wolkés-wagéndek nopuzluq bir shirketni Uyghur rayonida zawut échishqa mejburlighan. Gerche sherqiy türkistan weziyitide héchqandaq yaxshilinish bolmighan bolsimu, lékin ular bu arqiliq sherqiy türkistanning ijtima'iy, iqtisadi weziyiti yaxshilinip ketti, dégen bir tesiratni yaratmaqchi boldi."

Ulrix dél'i'usning qeyt qilishiche, xitay wolkés-wagénning ürümchige salghan mebleghning bedilige uni xitay bazirida téximu chong menpe'etlerge érishtürgen. Ulrix dél'i'us "Ürümchidiki zawutning qilidighan ishi aptomobil parchilirini qurashturushtur. Bu yerdiki pütün zapchaslar xitayning bashqa jaylirida ishlepchiqirilip, ürümchige ewetilidu. Ürümchidiki zawut aptomobilni qurashturup, uni yene xitayning bashqa jaylirigha ewetidu. Iqtisadi paydini közde tutqanda bu iqtisadi paydisi yoq mentiqsiz bir ish. Lékin wolkés-wagén ürümchige meblegh salghandin kéyin ular xitayda téximu köp menpe'etlerge érishti. Démek, wolkés-wagén xitay da'irilirige azraq menpe'et bérip qoyup, buning bedilige xitayning baziridin téximu chong orun'gha ige boldi. Lékin u xitayda menpe'etke érishken bolsimu, lékin özining ishenchiliklikige dexli yetküzdi," dep körsetti.

Nöwette wolkés-wagénning ürümchidiki zawuti yene gérmaniye parlamént ezalirining diqqitini qozghimaqta. Gérmaniye taratqulirining bildürüshiche, gérmaniye fédiral parlaméntining ezasi, parlaménttiki "Gérmaniye-xitay dostluq guruppisi" ning mu'awin bashliqi johannés wogél, xitayning Uyghurlarni basturush mesiliside xitaydiki gérmaniye shirketlirining tégishlik mes'uliyetni üstige élishi kéreklikini tekitligen. Johannés wogél "Gérmaniye dolqunliri" gha bergen bayanatida "Eger wolkés-wagén shinjangdiki 'qayta-terbiyelesh' lagérliridin yaki mejburiy emgektin payda éliwatqanliqi körülse wolkés-wagén shirkiti özining bu rayondiki zawutini toxtitishi kérek," dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet