Wang yining gérmaniye ziyaritige qarshi sadalar köpeymekte

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-08-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi 1-séntebir gérmaniyediki ziyaritini bashlashtin ilgiri ötküzgen xitaygha naraziliq namayishidin körünüsh. 2020-Yili 28-awghust, myunxén, gérmaniye.
Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi 1-séntebir gérmaniyediki ziyaritini bashlashtin ilgiri ötküzgen xitaygha naraziliq namayishidin körünüsh. 2020-Yili 28-awghust, myunxén, gérmaniye.
RFA/Ekrem

Gérmaniye parlamént ezaliri tashqi ishlar ministiri xayko masqa xet yézip wang yigha ochuq gep qilishni telep qilghan.

Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi 25-awghusttin bashlap italiye, gollandiye, norwégiye, firansiye qatarliq döletlerde ziyarette bolghan mezgilliride Uyghurlar, tibetler we bashqa kishilik hoquq organlirining küchlük qarshiliqigha duch kelgenidi. U 1-séntebir gérmaniyediki ziyaritini bashlashtin ilgiri gérmaniyediki bir bölük parlamént ezaliri gérmaniye tashqi ishlar ministiri xayko masqa birleshme xet yézip, wang yi bilen bolghan söhbette Uyghur diyaridiki jaza lagérlirini taqash toghrisida ochuq gep qilishni telep qilghan.

"Jenubiy gérmaniye géziti" ning 29-awghusttiki "Parlamént ezaliri xayko mastin xitaygha ochuq gep qilishni telep qildi" namliq xewirige asaslan'ghanda köpligen kishilik hoquq teshkilatliridin bashqa, yéshillar partiyesining parlamént ezasi margarété bawzé, erkin démokratlar partiyesining parlamént ezasi guydé jensé, xristi'an démokratlar partiyesining parlamént ezasi mixa'él brand qatarliqlar gérmaniye tashqi ishlar ministiri xayko masqa birleshme xet yazghan. Ular xétide xitayning "Xelq'ara qanun-qa'idilerni buzuwatqanliqini, milyonlighan Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamap qiynawatqanliqini, xongkongda adaletsiz siyaset yürgüzüwatqanliqini, gherbning ijtima'iy taratquliridin paydilinip yalghan, oydurma teshwiqatlar bilen shughulliniwatqanliqini, pulni yemchük qilip bashqa döletlerni aldawatqanliqini, gherb démokratiyesini qarilawatqanliqi, kemsitiwatqanliqini" otturigha qoyup, "Bu qétimqi söhbette Uyghurlar qamalghan éniqsiz terbiyelesh lagérlirini taqash mesilisi choqum ochuq otturigha qoyulushi lazim" dégen.

"Frankfurt mejmu'esi" gézitining 29-awghust élan qilghan "Mas xitay tashqi ishlar ministiri bilen ochuq sözlishishi lazim" namliq xewirige asaslan'ghanda, yuqiriqi parlamént ezaliri xétide yene xitayning gérmaniyege nisbeten "Ishenchlik bir hemrah bolush salahiyitini yoqitip qoyghanliqini, uning tajawuzchiliq xaraktérining barghanséri roshen ipadiliniwatqanliqini, xitayning yawropa birlikidin téximu zor imtiyazlarni telep qiliwatqanliqini, Uyghurlar üstidiki basturushning heddidin éship ketkenlikini, xongkongdiki mustebitlikning kéngiyiwatqanliqini" eskertken. Ular xétide gérmaniye dölitining hazir yawropa birlikining re'islikini ötewatqan salahiyitidin paydilinip xitaygha qarita qattiq pozitsiyesini bildürüshini, qélipliship qalghan diplomatik ibariler bilen emes, belki xitay anglaydighan til bilen ochuq gep qilishini, Uyghurlar qamalghan jaza lagérlirini taqashni choqum küntertipke kirgüzüshini otturigha qoyghan hemde mastinmu oxshash pozitsiyede bolushini telep qilghan.

Wang yining bu qétimqi gherbiy yawropadiki 5 dölette élip barghan ziyariti toghrisida axbarat astilirida hazirgha qeder oxshimighan közqarashlar ilgiri sürüldi. Shiwétsiye döletlik téléwiziye qanilining 29-awghust élan qilghan "Xitay tashqi ishlar ministiri ziyanning chégrasini taraytmaqchi" namliq xewiride tehlil qilinishiche, wang yining bu ziyariti simwol xaraktérlik bolup, amérika-xitay munasiwiti künséri yiriklishiwatqan bir mezgilde gherb démokratik döletliriningmu amérika bilen bir septe turup xitaygha qarshi turushining aldini élish üchün iqtisadiy jehettin gherbke yemchük tashlashni meqset qilidiken.

Xewerde tilgha élinishiche, wang yining bu qétimqi ziyariti anche köngüllük bolmighan. Wang yi xitay özige eng yéqin sanaydighan, xitayning "Bir belwagh, bir yol" qurulushigha yawropa ittipaqigha eza döletler ichidin tunji bolup imza qoyghan italiyede ziyarette bolghanda, oylimighan yerdin italiye tashqi ishlar ministiri dé mayo italiyening yawropa ittipaqi bilen pikir birlikige ige ikenlikini, bir meydanda turidighanliqini eskertip, arqidinla xongkong mesilisini tilgha élish arqiliq wang yining keypini uchurghan. U norwégiye ziyariti mezgilidimu xongkong mesilisi tumshuqigha urulghan. Gollandiye hem firansiyedimu kishilik hoquq mesiliside türlük so'allar we bésimgha duch kelgen.

Wang yining norwégiye ziyariti toghrisida metbu'atlarda köpligen analizlarning élan qilinip xitayning jaza lagérliri siyasitining "Étnik qirghinchiliq" dep atalghanliqini tilgha alghan "Norwégiye Uyghur komitéti" re'isi bextiyar ömer ependi, xitay tashqi ishlar ministirining bu qétimqi ziyaritining norwégiyede zor selbiy tesir qozghighanliqini ipade qildi.

Xewerde bayan qilinishiche, wang yining yawropa ziyaritide gérmaniye intayin muhim iken. Gérmaniyening xu'awéy we 5G tor éqimini téxi siqip chiqiriwetmigenliki, Uyghurlar we xongkong mesiliside keskin pozitsiyede bolalmighan ajizliqi dunyaning diqqet neziride turmaqtiken.

Gérman metbu'atlirining ilgiri sürüshiche, gérmaniye tashqi ishlar ministiri mas xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen körüshkende uning Uyghurlar we xongkong mesilisidin özini qachurushi qiyin'gha toxtaydiken. Chünki köpligen kishilik hoquq teshkilatliri we hökümettiki öktichi partiyelerning xitaygha bolghan naraziliqliri barghanséri küchiyip ketken bolup, bu hem korona wirusi bilen, hem Uyghurlar we xongkongluqlar uchrawatqan kishilik hoquq depsendichiliki bilen munasiwetlik iken. Emma masning Uyghurlar we xongkongluqlar toghrisida zadi qanchilik keskin teleppuzda zuwan sürüshini aldin perez qilghili bolmaydiken.

Gérmaniyening karlsruhe shehiridiki Uyghur ziyaliysi enwer exmet ependi bu heqte toxtalghanda, wang yining bu qétimqi gérmaniye ziyaritidin ilgirila gérmaniyediki kishilik hoquq organliri we axbarat wasitilirining hökümetke éghir bésim qiliwatqanliqini eskertti.

Igilishimizche, d u q aldinqi künliri bayanat élan qilip wang yining gérmaniye ziyariti mezgilide Uyghurlar we jaza lagérliri mesilisini choqum küntertipke élishini telep qilghan. D u q bügün 31-awghust kechte myunxéndin yolgha chiqqan bir bölük Uyghurlar we bérlindiki hersahe kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship 1-séntebir küni hökümet binasi aldida wang yigha qarshi keng kölemlik namayishi uyushturushqa hazirlanmaqtiken.

Toluq bet