Washin'gton pochtisi géziti: "Xitayda her küni xrustal kéchisi yüz bériwatidu"

Muxbirimiz irade
2019-11-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton pochtisi gézitide "Xitayda her küni xrustal kéchisi yüz bériwatidu" mawzusida élan qilin'ghan maqalisidin élin'ghan . 2019-Yili 3-noyabir.
Washin'gton pochtisi gézitide "Xitayda her küni xrustal kéchisi yüz bériwatidu" mawzusida élan qilin'ghan maqalisidin élin'ghan . 2019-Yili 3-noyabir.
washingtonpost.com

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, xitay hökümiti teripidin Uyghurlargha yürgüzülüwatqan kündilik bésim siyasetliri we u yerde 2 milyon etrapida Uyghur qatarliq yerlik milletlerning sewebsizla qamalghan lagérlargha a'it inchike détallar asta-asta su yüzige chiqiwatqan mushu künlerde nurghun közetküchiler bu siyasetlerning emeliyette Uyghurlarni yersharidin öchürüwétishni meqset qilghan asasta sistémiliq we pilanliq halda ijra qiliniwatqan siyasetler ikenlikidek bir nuqtida ortaqlashmaqta. Yene bir qisim közetküchiler buni tarixta natsistlar hakimiyiti teripidin yehudiylargha yürgüzülgen siyasetlerge oxshatmaqta.

Ene shundaq maqalilerning biri 3-noyabir küni amérikadiki nopuzluq gézitlerdin "Washin'gton pochtisi" gézitining tehrirat sehipisi muherriri fred hayét teripidin élan qilindi. "Xitayda her küni kiristalnaxt yüz bériwatidu", yeni "Xitayda her küni xrustal kéchisi yüz bériwatidu" mawzusida élan qilin'ghan bu maqale zor tesir qozghidi. 

Aptor teripidin mawzuda ishlitilgen "Kiristalnaxt" gérmanchidiki "Xrustal kéchisi" dégen söz bolup, bu weqe tarixta "Eynek chéqilghan kéche" yaki "Noyabir programmisi" depmu atilidu. 

Tarixi menbelerdin melum bolushiche, "Xrustal kéchisi" de yeni 1938-yili 9-10-noyabir künliri natsistlar hakimiyiti astidiki eskiriy küchler we adettiki amma yehudiylargha qarshi keng kölemlik hujum qozghap, ularning jénigha, mal-mülkige qest qilghan. Ikki kündüz we bir kéche dawam qilghan zorawan hujumlarda yehudiylargha a'it 1000 din oshuq sinagok, 7500 din oshuq ish-tijaret orni bulang-talang qilin'ghan. Yehudiylarning mektepliri, doxturxana we mazarliqliri weyran qilin'ghan. 16 Yashtin 60 yashqiche bolghan 30 ming etrapida yehudiy erliri tutqun qilinip, lagérlargha qamalghan. Gérmanlar eyni chaghda yehudiylarning mewjutluqigha qaritilghan bu hel qilghuch zerbini "Kiristalnaxt" yeni "Xrustal kéchisi" dep atighan. 

"Washin'gton pochitisi" da élan qilin'ghan maqalide Uyghurlarning her küni mana bu "Xrustal kéchisi" ni bashtin kechürüwatqanliqi ipade qilin'ghan. Maqale töwendiki jümliler bilen bashlan'ghan: "81 Yil ilgiriki mushu heptide,  'eynek chéqilghan kéche' dep tonulidighan heriket yüz bérip, yüzligen yehudiy sinagokliri we mazarliqliri weyran qilin'ghan, minglighan yehudiy tijaret orunliri talan-taraj qilin'ghan. Mana bu Auschwitz, Sobibor, Treblinka qatarliq qirghinchiliq lagérlirida irqiy qirghinchiliqning bashlinishi üchün étilghan tunji pay oq idi. Xitayning gherbide, meschitlerni örüsh we mazarliqlarni chéqishtek wehshiy qilmish dawam qilmaqta. Ikkinchi dunya urushidin béri anche körülüp baqmighan bu medeniyet qirghinchiliqi herikitide minglighan islamche dini orunlar weyran qilindi. Az dégende bir milyon musulman lagérlargha qamaldi. Yashan'ghan imamlar kishenlendi. Yashlar dinidin ténishqa mejburlandi. Lagérgha qamalmighanlar bolsa dini iradisige xilap halda ramzanda yep-ichishke, haraq-tamaka istémal qilishqa mejburlandi. Namaz oqushtin, qur'an öginishtin we hej qilishtin cheklendi. Emma insaniyetke qarshi élip bériliwatqan bu jinayetning eng kishini heyran qalduridighan bir alahidiliki bolsa xitay hökümiti özining 21-esirdiki bu bésim siyasitini we qatilliqini shu jayning özidin xewer élishni tosush arqiliq dunyadin yoshurup qéliwatidu".

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi ömer qanat ependining bildürüshiche, "Kiristalnaxt" yeni "Xrustal kéchisi weqesi" dunya jama'etchilikige nahayiti tonushluq bolghan we yehudiy qirghinchiliqining bashlinishi bolghan bir weqe bolghachqa, Uyghurlarning weziyitining buninggha oxshitilishi emeliyette dunyagha bérilgen nahayiti jiddiy signal iken. 

"Washin'gton pochtisi" gézitidiki maqalide aptor yene, aldinqi hepte paytext washin'gtonda chaqirilghan "Étiqad weyranchiliqi: Uyghur meschitliri we meqberilirining chéqilishi" namliq yighinda özining Uyghur élidiki meschit we mazarliqlarning weyran qilinishi heqqide yighqan matériyalliridin doklat bergen Uyghur pa'aliyetchi behram sintashningmu ehwali tonushturulghan. Aptor behramning 69 yashliq dadisining tutqun qilin'ghanliqini we behramning nöwette xitay hökümiti teripidin weyran qiliniwatqan Uyghur medeniyet iznaliri üstide matériyal yighiwatqanliqini tonushturup ötken. 

"Washin'gton pochtisi" gézitidiki mezkur maqalide behram sintashning tetqiqatlirigha asasen, Uyghur élide alahazel 10ming-15 ming arisida dini orunlarning weyran qilin'ghanliqi, bir qeder chong kölemlik meschitlerdin 150 ining chéqiwétilgenliki we shundaqla yene xotendiki sultanim mazarliqiningmu weyran qilin'ghanliqi bayan qilin'ghan. 

Yuqiridiki maqalide aptor yene, dunyadiki kishilik hoquq mesilisi üstide xizmet qiliwatqanlar natsistlarning yehudiy qirghinchiliqini alahide bir ehwal dep qarighanliqtin, uni adette aldirap bashqa weqelerge sélishturmaydighanliqini, emma shu küni Uyghur kishilik hoquq qurulushi bashliqi ömer qanat ependining yighinda mana bu "Xrustal kéchisi" herikitini tilgha alghanliqini bayan qilghan. 

Maqalide yene washin'gtonda échilghan shu qétimliq yighinda "Démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi" ning bashliqi karl girishmenning erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi muxbirlirining xizmitini eyni chaghdiki natsistlarning yighiwélish lagérlirini pash qilip qehrimanliq körsetken polshaliq sabiq esker jon karskigha oxshatqanliqimu tilgha élin'ghan we: "Erkin asiya radiyosi muxbirliri muhajirette yashaydu, ularning xitaygha kirishige yol qoyulmaydu. Emma erkin asiya radiyosi muxbirliri Uyghur élide medeniyet qirghinchiliqi yürgüzülüwatqanliqini tunji bolup ashkarilighanliqi üchün, ularning yurtidiki uruq-tughqanliri xitay hökümiti teripidin öch élish meqsitide tutqun qilindi" dep yézilghan. 

Ömer qanat ependining bildürüshiche, "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilin'ghan bu maqale Uyghurlarning weziyitining qaysi derijide jiddiylikini bildürüsh we hökümetlerni derhal tedbir élishqa chaqirish üchün muhim ehmiyetke ige iken. 

"Washin'gton pochtisi" gézitidiki yuqiridiki maqalining aptori xitay hökümitining Uyghurlarning meniwi orunlirigha qiliniwatqan bu hujumning Uyghurlargha qandaq tesir körsitidighanliqini hazir xitay teripidin ghayib qiliwétilgen, mazar tetqiqatchisi doktor rahile dawutning sözi arqiliq teswirlep bergen bolup, uningda: "Eger ular buzghunchiliqqa uchrighan teqdirde, Uyghurlarning bu dunya bilen bolghan béghi üzülidu. Ularning xususiy tarixi, medeniyet we meniwi tarixi bolmaydu. Bir qanche yildin kéyin bizning néme üchün yashawatqanliqimiz we qeyerge tewelikimiz heqqide héchqandaq bir izna qalmaydu" déyilgen.

Toluq bet