«Вайс хәвәрлири» дә «улар бизни кечидә тутқун қилиду» намлиқ һөҗҗәтлик программа тарқитилди

Мухбиримиз ирадә
2019-07-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кочида чарлаш елип бериватқан хитай қораллиқ сақчилар. HBO Қанилиға қарашлиқ VICE NEWS  (вайс хәвәрлир) » программисида 29-июн күни «улар бизни кечидә тутқун қилиду---хитайдики ғайиб болуватқан мусулманлар» намлиқ һөҗҗәтлик программисидин сүрәткә елинған.
Кочида чарлаш елип бериватқан хитай қораллиқ сақчилар. HBO Қанилиға қарашлиқ VICE NEWS (вайс хәвәрлир) » программисида 29-июн күни «улар бизни кечидә тутқун қилиду---хитайдики ғайиб болуватқан мусулманлар» намлиқ һөҗҗәтлик программисидин сүрәткә елинған.
VICE News

HBO Қанилиға қарашлиқ VICE NEWS (вайс хәвәрлир) » программисида 29-июн күни «улар бизни кечидә тутқун қилиду---хитайдики ғайиб болуватқан мусулманлар» намлиқ һөҗҗәтлик программа тарқитилди. Мәзкур программиниң йерим саәтлик толуқ нусхиси кейин ютуб ториға қоюлди. Программиниң чүшәндүрүлүшидә хитайдики уйғур миллитиниң давамлиқ назарәт вә залим сиясәтләр түпәйли қабаһәтлик дистопийәни баштин кәчүрүватқанлиқи вә бир милйондин ошуқ кишиниң һазир бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин «зор көләмлик тутуп туруш лагерлири» дәп атиливатқан орунларда қаттиқ мәхпий һалда тутуп турулуватқанлиқи, нурғун балиларниң һөкүмәт тәрипидин йетимханиларға йиғивелинип, хитай мәдәнийити бойичә тәрбийәлиниватқанлиқидин ибарәт мәлуматлар берилгән.

«Вайс хәвәрлири» ниң мухбири исабелла йоңму программиниң кириш қисмида бу йәрдә мухбирларниң һәрикити қаттиқ чәкләнгәнликтин саяһәтчи қияпитидә бу районға кәлгәнликини вә көрүнүшләрниң көпинчисиниң мәхпий тартилғанлиқини баян қилиду. У үрүмчи дөңкөврүктики «чоң базар» да саяһәтчи қияпитидә айлиниватқанда кочиларниң һәммила йеридә охшимиған түркүмдики сақчилар вә қораллиқ сақчиларниң тохтимай әтрапни чарлап йүридиғанлиқини, уйғурларниң һәтта бир дуканға кириш үчүнму чоқум тәкшүрүш понкитидин өтидиғанлиқини вә һәммә кишиниң өзини уйғурға охшитип қалғанлиқини баян қилиду. У өзи киргән бир кичик бир сода сарийиниң торусида һәр икки метирдә бирдин камера барлиқини, мушу кичиккинә сода сарай ичидила 40 камерани санап чиққанлиқини баян қилиду.

Мухбир исабелла йоң қәшқәрни зиярәт қилиш үчүн үрүмчидин пойиз арқилиқ қәшқәргә қарап йолға чиқиду. У сәпәр җәрянида қәшқәрдә деһқанчилиқ билән шуғуллинидиған бир хитай момай билән параңлишип қалған. Мухбир исабелла бу хитай момай билән өткән интайин муһим бу сөһбәтни өз әйни программида елан қилған. Бу иккийлән оттуридики диялог төвәндикидәк җәрян қилиду:

Мухбир (м): сизчә, бу уйғурлар қандақ кишиләр?

Хитай момай (х): мән бир деһқан. Шуңа улар билән анчә алақәм йоқ. Мән хитайлар билән туримән.

М: мән бу уйғурларниң мәдәнийитиниң йоқ қилинғанлиқини аңлиған идим. Шундақму?

Х: шундақ. Аз санлиқ милләтләр хитайларға охшаш болуши керәк. Һәммә нәрсә һәтта йәйдиған тамиқимизму охшаш болуши керәк.

М: немишқа?

Х: иттипақлиқ үчүн-дә, биз «үчтә биргә болуш» имиз керәк. Йәни, биргә йейишимиз, биргә яшишимиз, биргә ишлишимиз керәк. Улар һә десә иш терийду. Шуңа һөкүмәт уларни контрол қилиши керәк.

М: немишқа әмди ?

Х: чүнки улар шинҗаң дегән бизниң дөлитимиз, немила қилғумиз кәлсә шуни қилимиз, дәп ойлайду.

М: аңлисамк нурғун уйғурлар лагерға қамилиптиғу?

Х: һә, сиз буни аңлаптикәнсиз-дә. Ундақта, сиз җиқ нәрсә билидикәнсиз. Мән бу һәқтә сизгә чүшәнчә берәлмәймән. Дөләтниң сиясити һәққидә сөз қилишқа болмайду.

М: ундақта, сиз шу уйғурларни ойлиғиниңизда уларға ичиңиз ағримдү?

Х: яқ, ичим ағримайду. Немишқа ичим ағрисун. Улар дегән бәрибир биз хитайларниң кәйнидә қалған турса.

Арқидинла мухбир исабелла ханим бир уйғур кишиниң өзигә ейтип бәргәнлирини баян қилиду. Бу уйғур киши кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән мухбирға нурғун уйғурларниң тутқун қилинип кесиветилгәнликини, «қайта тәрбийәләш» дәп атиливатқан орунларниң әмәлийәттә бир түрмә икәнликини, һечкимниң у йәргә өзи халап бармайдиғанлиқини ейтип бәргән.

Мухбир қәшқәргә йетип барғандин кейин у йәрдиму қәдәмдә бир учрап туридиған назарәт камералири вә түркүмләп чарлаш қилидиған сақчиларни көргән. У сөзидә коча-койлардики учриған уйғурларниң өзлиригә гәп қилиш түгүл, салам бериштинму өзини әп қачқанлиқини, чүнки әтрапта пайлақчи болуш еһтималлиқидин қорқидиғанлиқини баян қилған.

Мухбир әтраптики сақчиларниң диққитини қозғап қоймаслиқ үчүн худди адәттики саяһәтчиләрдәк һәрикәт қилғанлиқини ейтиду. Мухбир икки нәпәр хитай яш билән параңлашқан. Аридики бир хитай яш өзиниң қәшқәрдә чоң болғанлиқини, бу йәрниң интайин тинч икәнликини, һечқандақ вәқә йүз берип бақмиғанлиқини, өзиниң бу йәрдә яшиғанлиқидин толиму хушаллиқини ейтиду. Дәл шу вақитта уларниң сөһбитини сақчилар бөливетиду. Сақчилар бу хитайларға халиғанчә чәтәлликләр билән сөзлишишкә болмайдиғанлиқини ейтип тәнбиһ бериду. Хитай яшлири болса сақчиларға өзини ақлап «улар саяһәтчикән. Биз пәқәт юртимизниң яхши тәшвиқатини қиливатқан идуқ» дәйду. Бирақ шундақтиму сақчи наһайити қопаллиқ билән уларни ағзини юмушқа буйруйду вә бу мухбирларниң паспортлирини тәкшүрүшкә башлайду.

Мухбир есабелланиң баян қилишичә, улар шу күни аран дегәндә сақчи башлиқини өзлириниң мухбир әмәс, пәқәт адәттики саяһәтчи икәнликигә ишәндүргән вә кечә 12 йерим болай дегәндә аран сақчилардин қутулуп, ятиқиға кетиватқинида тимтас кочиларда бир һәрикәтни байқиған. Йәни улар бир топ сақчиларниң 8 нәпәр уйғур яш балини тутқун қилип әп маңғанлиқиға шаһит болған. Мухбир сөзидә «бу бир топ сақчилар 8 нәпәр уйғур яшни тимтас кечидә елип меңиватиду. Буни көрүп мениң бәдиним бәкла шүркүнүп кәтти,» дәйду.

Исабелла программисиниң бу қисмида өзиниң қәшқәрдин балдур айрилишқа мәҗбур болғанлиқини, чүнки даириләрниң өзлириниң саяһәтчиликидин гуманлинишқа башлиғанлиқи һәққидә учур алғанлиқини баян қилиду вә түркийәдики уйғурлар билән өткүзгән сөһбитигә келиду.

Есабелла ханим түркийәдә абдувәли аюп, гүлбаһар җелилова, өмер бәкали қатарлиқ сабиқ тутқунларни зиярәт қилған вә шундақла йәнә юртида қәп қалған қизини хотәндики бир йетимханида тартип торға қоюлған көрүнүштин тонувалған чарисиз ана қәлбинур билән көрүшкән. Мухбир қәлбинур ханимниң қизиниң әһвалини уққандин кейин бу қиз вә шундақла техиму көп уйғур балилири һәққидә учур игиләп беқиш үчүн иккинчи қетим йәни 2019-йили 5-айда қайта уйғур елигә қарап йолға чиққан.

Бирақ униң баян қилишичә, униң бу нөвәтлик зиярити униңға тохтимай әгишивалған бихәтәрлик хадимлири түпәйли техиму тәскә тохтиған.

Мухбир исабелланиң баян қилишичә, хотән вилайәтлик истатеска идариси тәрипидин тарқитилған бир парчә истатескидин қариғанда, хотәндә 2011-йилидин 2017-йилиғичә болған арилиқта, пәқәт шу 2017-йилиниң өзидила йәслиләрниң сани әслидики бар йәслидин икки һәссә өрлигән икән. Мухбир баянида «бу дәл хитай һөкүмити уйғурларни йепиқ тәрбийә лагерлириға тутушни башлиған вақитқа тоғра келиду» дәйду. Мухбир хотәнгә баридиған пойизға чиққинида аллиқачан өзигә әгишивалғанлар барлиқини байқиған.

У хотәндә таксиға чүшүп меһманханисиға қарап маңғинида бир тәкшүрүш понкитиға кәлгәндә шопур униңға «бәлким бизни тәкшүрүши мумкин. Чүнки сән бәк уйғурға охшайдикәнсән» дегән.

Кейин улар бир қатар тәкшүрүшләрдин өтиду.

Хотәндики бир хитай тиҗарәтчи мухбир исабеллаға «хотәндә һазир тиҗарәт бәк начар. Чүнки вәзийәт бәкла чиң. Һәммә адәм тутулуп кәтти. Террорчиларниму тутти, кичиккинә сәвәнлик өткүзгәнниму тутти,» дәйду.

У йәнә мухбирға лагерға тутулғанларниң асасән уйғур икәнликини, тутулғанларниң балилириниң һалидин дөләтниң хәвәр еливатқанлиқини ейтиду.

Мухбир есабелланиң баян қилишичә, у хотәндики мушундақ йәслиләрниң орнини хәритидин бекитип чиққандин кейин йәслиләргә бармақчи болиду. У хотәндики мәһәллә-койлардиму худди уйғур елиниң башқа җайлиридикигә охшашла тимтаслиққа чөмгән кочиларни вә ташлинип қалған, печәтләнгән өйләрни көргән. Рамзан мәзгили болсиму өзи көргән 3 мәсчиттә бирәр қетимму әзан оқулмиғанлиқини баян қилиду. Мухбир йәнә бу җәрянда өзигә хотәнгә кәлгәндин бери әгишивалған бир уйғур пайлақчиниму камераларға көрситиду.

Мухбир сөзидә гәрчә даириләр бу орунларниң йәсли икәнликини илгири сүрсиму, у күн кәч болғучә бирәрму ата-аниниң у йәргә кирип балисини елип маңғанлиқини көрмигәнликини, йәсли әтрапиниңму пүтүнләй қоршалған вә һечкимниң киришигә рухсәт қилинмайдиғанлиқини вә буниңдин қариғанда буларниң һәргизму нормал йәсли әмәсликини баян қилиду.

Мухбир бир қанчә күн җәрянида уйғур мәһәллилириниң биридә бир уйғур қиз билән параңлишип қалған, бирақ униң бихәтәрлики үчүн у қизниң йүзини көрсәтмигән.

Мухбир у қизға «сизниң хитайчиңиз бәк яхшикән,» дәйду.

Буниң билән бу кичик қиз «шундақ, мән дәрстә бәк яхши. Мән синип башлиқи» дәп җаваб бериду. Мухбир бу қиздин «аңлисам, һазир нурғун киши қайта тәрбийәлиниветипту, шундақму?» дәп сорайду. Бу қиз «шундақ. Мениң ачамму қайта тәрбийәдә. Икки йил болди» дәйду вә йәнә «мениң синипимда 13 савақдишим мәктәптә йетип қопуп оқуйду. Чүнки уларниң ата-аниси қайта тәрбийәгә кәткән.» Дәйду.

Программида мухбир хотәндики әнә шундақ йетим балилар йиғивелинидиған йәсли ичидә нурғун балилар барлиқини сөзләп өткәндин кейин «шинҗаңда хитай һөкүмитиниң лагерлар вә мушундақ йетимханилар арқилиқ зор көләмлик бир өзгәртип ясаш лайиһәсини әмәлгә ашуруватқанлиқида шәк йоқ. Хитай һөкүмитиниң мәқсити ениқ, у болсиму йеңи бир әвлад уйғурларниң уйғур болуп йетишмәслики, уларни таки бирдин-бир кимлики хитай болуп чиққучә, өз йилтизидин, мәдәнийитидин вә һәтта аилисидин қомуруп ташлаштин ибарәт. . .» Дегәнләрни баян қилиду. Мухбир есабилланиң зияритиниң ахирқи күни хотәндики бир уйғур башланғуч мәктәп бағчисида уйғур балилириниң мәктәп мәйданида оқутқучиларға әгишип туруп «мән дөләтниң пүтүнлүки вә милләтләр иттипақлиқини қоғдаймән. Мән дегән җуңголуқ, мән җуңгони сөйимән» дәп товлаватқан көрүнүшини көрситиду вә «хитай һөкүмити уйғурлардин дәл мушундақ ойлашни тәләп қилмақта,» дегән сөзлири билән программини ахирлаштуриду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт