"Ways xewerliri" de "Ular bizni kéchide tutqun qilidu" namliq höjjetlik programma tarqitildi

Muxbirimiz irade
2019-07-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Kochida charlash élip bériwatqan xitay qoralliq saqchilar. HBO Qaniligha qarashliq VICE NEWS  (ways xewerlir) " programmisida 29-iyun küni "Ular bizni kéchide tutqun qilidu---xitaydiki ghayib boluwatqan musulmanlar" namliq höjjetlik programmisidin süretke élin'ghan.
Kochida charlash élip bériwatqan xitay qoralliq saqchilar. HBO Qaniligha qarashliq VICE NEWS (ways xewerlir) " programmisida 29-iyun küni "Ular bizni kéchide tutqun qilidu---xitaydiki ghayib boluwatqan musulmanlar" namliq höjjetlik programmisidin süretke élin'ghan.
VICE News

HBO Qaniligha qarashliq VICE NEWS (ways xewerlir) " programmisida 29-iyun küni "Ular bizni kéchide tutqun qilidu---xitaydiki ghayib boluwatqan musulmanlar" namliq höjjetlik programma tarqitildi. Mezkur programmining yérim sa'etlik toluq nusxisi kéyin yutub torigha qoyuldi. Programmining chüshendürülüshide xitaydiki Uyghur millitining dawamliq nazaret we zalim siyasetler tüpeyli qabahetlik distopiyeni bashtin kechürüwatqanliqi we bir milyondin oshuq kishining hazir birleshken döletler teshkilati teripidin "Zor kölemlik tutup turush lagérliri" dep atiliwatqan orunlarda qattiq mexpiy halda tutup turuluwatqanliqi, nurghun balilarning hökümet teripidin yétimxanilargha yighiwélinip, xitay medeniyiti boyiche terbiyeliniwatqanliqidin ibaret melumatlar bérilgen.

"Ways xewerliri" ning muxbiri isabélla yongmu programmining kirish qismida bu yerde muxbirlarning herikiti qattiq cheklen'genliktin sayahetchi qiyapitide bu rayon'gha kelgenlikini we körünüshlerning köpinchisining mexpiy tartilghanliqini bayan qilidu. U ürümchi döngköwrüktiki "Chong bazar" da sayahetchi qiyapitide ayliniwatqanda kochilarning hemmila yéride oxshimighan türkümdiki saqchilar we qoralliq saqchilarning toxtimay etrapni charlap yüridighanliqini, Uyghurlarning hetta bir dukan'gha kirish üchünmu choqum tekshürüsh ponkitidin ötidighanliqini we hemme kishining özini Uyghurgha oxshitip qalghanliqini bayan qilidu. U özi kirgen bir kichik bir soda sariyining torusida her ikki métirde birdin kaméra barliqini, mushu kichikkine soda saray ichidila 40 kamérani sanap chiqqanliqini bayan qilidu.

Muxbir isabélla yong qeshqerni ziyaret qilish üchün ürümchidin poyiz arqiliq qeshqerge qarap yolgha chiqidu. U seper jeryanida qeshqerde déhqanchiliq bilen shughullinidighan bir xitay momay bilen parangliship qalghan. Muxbir isabélla bu xitay momay bilen ötken intayin muhim bu söhbetni öz eyni programmida élan qilghan. Bu ikkiylen otturidiki diyalog töwendikidek jeryan qilidu:

Muxbir (m): sizche, bu Uyghurlar qandaq kishiler?

Xitay momay (x): men bir déhqan. Shunga ular bilen anche alaqem yoq. Men xitaylar bilen turimen.

M: men bu Uyghurlarning medeniyitining yoq qilin'ghanliqini anglighan idim. Shundaqmu?

X: shundaq. Az sanliq milletler xitaylargha oxshash bolushi kérek. Hemme nerse hetta yeydighan tamiqimizmu oxshash bolushi kérek.

M: némishqa?

X: ittipaqliq üchün-de, biz "Üchte birge bolush" imiz kérek. Yeni, birge yéyishimiz, birge yashishimiz, birge ishlishimiz kérek. Ular he dése ish tériydu. Shunga hökümet ularni kontrol qilishi kérek.

M: némishqa emdi ?

X: chünki ular shinjang dégen bizning dölitimiz, némila qilghumiz kelse shuni qilimiz, dep oylaydu.

M: anglisamk nurghun Uyghurlar lagérgha qamiliptighu?

X: he, siz buni anglaptikensiz-de. Undaqta, siz jiq nerse bilidikensiz. Men bu heqte sizge chüshenche bérelmeymen. Döletning siyasiti heqqide söz qilishqa bolmaydu.

M: undaqta, siz shu Uyghurlarni oylighiningizda ulargha ichingiz aghrimdü?

X: yaq, ichim aghrimaydu. Némishqa ichim aghrisun. Ular dégen beribir biz xitaylarning keynide qalghan tursa.

Arqidinla muxbir isabélla xanim bir Uyghur kishining özige éytip bergenlirini bayan qilidu. Bu Uyghur kishi kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen muxbirgha nurghun Uyghurlarning tutqun qilinip késiwétilgenlikini, "Qayta terbiyelesh" dep atiliwatqan orunlarning emeliyette bir türme ikenlikini, héchkimning u yerge özi xalap barmaydighanliqini éytip bergen.

Muxbir qeshqerge yétip barghandin kéyin u yerdimu qedemde bir uchrap turidighan nazaret kaméraliri we türkümlep charlash qilidighan saqchilarni körgen. U sözide kocha-koylardiki uchrighan Uyghurlarning özlirige gep qilish tügül, salam bérishtinmu özini ep qachqanliqini, chünki etrapta paylaqchi bolush éhtimalliqidin qorqidighanliqini bayan qilghan.

Muxbir etraptiki saqchilarning diqqitini qozghap qoymasliq üchün xuddi adettiki sayahetchilerdek heriket qilghanliqini éytidu. Muxbir ikki neper xitay yash bilen paranglashqan. Aridiki bir xitay yash özining qeshqerde chong bolghanliqini, bu yerning intayin tinch ikenlikini, héchqandaq weqe yüz bérip baqmighanliqini, özining bu yerde yashighanliqidin tolimu xushalliqini éytidu. Del shu waqitta ularning söhbitini saqchilar böliwétidu. Saqchilar bu xitaylargha xalighanche chet'ellikler bilen sözlishishke bolmaydighanliqini éytip tenbih béridu. Xitay yashliri bolsa saqchilargha özini aqlap "Ular sayahetchiken. Biz peqet yurtimizning yaxshi teshwiqatini qiliwatqan iduq" deydu. Biraq shundaqtimu saqchi nahayiti qopalliq bilen ularni aghzini yumushqa buyruydu we bu muxbirlarning pasportlirini tekshürüshke bashlaydu.

Muxbir ésabéllaning bayan qilishiche, ular shu küni aran dégende saqchi bashliqini özlirining muxbir emes, peqet adettiki sayahetchi ikenlikige ishendürgen we kéche 12 yérim bolay dégende aran saqchilardin qutulup, yatiqigha kétiwatqinida timtas kochilarda bir heriketni bayqighan. Yeni ular bir top saqchilarning 8 neper Uyghur yash balini tutqun qilip ep mangghanliqigha shahit bolghan. Muxbir sözide "Bu bir top saqchilar 8 neper Uyghur yashni timtas kéchide élip méngiwatidu. Buni körüp méning bedinim bekla shürkünüp ketti," deydu.

Isabélla programmisining bu qismida özining qeshqerdin baldur ayrilishqa mejbur bolghanliqini, chünki da'irilerning özlirining sayahetchilikidin gumanlinishqa bashlighanliqi heqqide uchur alghanliqini bayan qilidu we türkiyediki Uyghurlar bilen ötküzgen söhbitige kélidu.

Ésabélla xanim türkiyede abduweli ayup, gülbahar jélilowa, ömér bek'ali qatarliq sabiq tutqunlarni ziyaret qilghan we shundaqla yene yurtida qep qalghan qizini xotendiki bir yétimxanida tartip torgha qoyulghan körünüshtin tonuwalghan charisiz ana qelbinur bilen körüshken. Muxbir qelbinur xanimning qizining ehwalini uqqandin kéyin bu qiz we shundaqla téximu köp Uyghur baliliri heqqide uchur igilep béqish üchün ikkinchi qétim yeni 2019-yili 5-ayda qayta Uyghur élige qarap yolgha chiqqan.

Biraq uning bayan qilishiche, uning bu nöwetlik ziyariti uninggha toxtimay egishiwalghan bixeterlik xadimliri tüpeyli téximu teske toxtighan.

Muxbir isabéllaning bayan qilishiche, xoten wilayetlik istatéska idarisi teripidin tarqitilghan bir parche istatéskidin qarighanda, xotende 2011-yilidin 2017-yilighiche bolghan ariliqta, peqet shu 2017-yilining özidila yeslilerning sani eslidiki bar yeslidin ikki hesse örligen iken. Muxbir bayanida "Bu del xitay hökümiti Uyghurlarni yépiq terbiye lagérlirigha tutushni bashlighan waqitqa toghra kélidu" deydu. Muxbir xoten'ge baridighan poyizgha chiqqinida alliqachan özige egishiwalghanlar barliqini bayqighan.

U xotende taksigha chüshüp méhmanxanisigha qarap mangghinida bir tekshürüsh ponkitigha kelgende shopur uninggha "Belkim bizni tekshürüshi mumkin. Chünki sen bek Uyghurgha oxshaydikensen" dégen.

Kéyin ular bir qatar tekshürüshlerdin ötidu.

Xotendiki bir xitay tijaretchi muxbir isabéllagha "Xotende hazir tijaret bek nachar. Chünki weziyet bekla ching. Hemme adem tutulup ketti. Térrorchilarnimu tutti, kichikkine sewenlik ötküzgennimu tutti," deydu.

U yene muxbirgha lagérgha tutulghanlarning asasen Uyghur ikenlikini, tutulghanlarning balilirining halidin döletning xewer éliwatqanliqini éytidu.

Muxbir ésabéllaning bayan qilishiche, u xotendiki mushundaq yeslilerning ornini xeritidin békitip chiqqandin kéyin yeslilerge barmaqchi bolidu. U xotendiki mehelle-koylardimu xuddi Uyghur élining bashqa jayliridikige oxshashla timtasliqqa chömgen kochilarni we tashlinip qalghan, péchetlen'gen öylerni körgen. Ramzan mezgili bolsimu özi körgen 3 meschitte birer qétimmu ezan oqulmighanliqini bayan qilidu. Muxbir yene bu jeryanda özige xoten'ge kelgendin béri egishiwalghan bir Uyghur paylaqchinimu kaméralargha körsitidu.

Muxbir sözide gerche da'iriler bu orunlarning yesli ikenlikini ilgiri sürsimu, u kün kech bolghuche birermu ata-anining u yerge kirip balisini élip mangghanliqini körmigenlikini, yesli etrapiningmu pütünley qorshalghan we héchkimning kirishige ruxset qilinmaydighanliqini we buningdin qarighanda bularning hergizmu normal yesli emeslikini bayan qilidu.

Muxbir bir qanche kün jeryanida Uyghur mehellilirining biride bir Uyghur qiz bilen parangliship qalghan, biraq uning bixeterliki üchün u qizning yüzini körsetmigen.

Muxbir u qizgha "Sizning xitaychingiz bek yaxshiken," deydu.

Buning bilen bu kichik qiz "Shundaq, men derste bek yaxshi. Men sinip bashliqi" dep jawab béridu. Muxbir bu qizdin "Anglisam, hazir nurghun kishi qayta terbiyeliniwétiptu, shundaqmu?" dep soraydu. Bu qiz "Shundaq. Méning achammu qayta terbiyede. Ikki yil boldi" deydu we yene "Méning sinipimda 13 sawaqdishim mektepte yétip qopup oquydu. Chünki ularning ata-anisi qayta terbiyege ketken." deydu.

Programmida muxbir xotendiki ene shundaq yétim balilar yighiwélinidighan yesli ichide nurghun balilar barliqini sözlep ötkendin kéyin "Shinjangda xitay hökümitining lagérlar we mushundaq yétimxanilar arqiliq zor kölemlik bir özgertip yasash layihesini emelge ashuruwatqanliqida shek yoq. Xitay hökümitining meqsiti éniq, u bolsimu yéngi bir ewlad Uyghurlarning Uyghur bolup yétishmesliki, ularni taki birdin-bir kimliki xitay bolup chiqquche, öz yiltizidin, medeniyitidin we hetta a'ilisidin qomurup tashlashtin ibaret. . ." dégenlerni bayan qilidu. Muxbir ésabillaning ziyaritining axirqi küni xotendiki bir Uyghur bashlan'ghuch mektep baghchisida Uyghur balilirining mektep meydanida oqutquchilargha egiship turup "Men döletning pütünlüki we milletler ittipaqliqini qoghdaymen. Men dégen junggoluq, men junggoni söyimen" dep towlawatqan körünüshini körsitidu we "Xitay hökümiti Uyghurlardin del mushundaq oylashni telep qilmaqta," dégen sözliri bilen programmini axirlashturidu.

Toluq bet