Вики шү билән сөһбәт: “зулумниң қурулмиси” вә уйғур қирғинчилиқи (2)

Мухбиримиз әзиз
2021.11.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Вики шү: “австралийә һөкүмитини хитайниң уйғурларға қаратқан зулумини ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп тонушқа чақиримән!” 26 яшлиқ тәтқиқатчи журналист вики шү(Vicky Xu)(оттурида) австралийә телевизийисиниң “соал-җаваб” программисида. 2021-Йили апрел, австралийә.
wikipedia.org

Уйғур дияридики әвҗигә чиқиватқан зулум вә сиясий бастуруш һәркәтлирини бир қисим ғәрп һөкүмәтлири “ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилғандин кейин, бу қирғинчилиқниң иҗра болуш әһвали һәрқайси ахбарат вастилиридики зор темилардин бири болуп кәлгән иди. Йеқинда австралийәдики көзгә көрүнгән сиясий анализчи вики шүниң баш апторлуқида австралийә латроб университетиниң профессори җеймис лейболд вә тәтқиқатчи даря импйомбато бирликтә тәйярлиған “зулумниң қурулмиси” сәрләвһилик доклатта уйғур дияридики қирғинчилиқни қандақтур бирәр шәхс яки идарә-орган әмәс, бәлки хитай мәркизий һөкүмитидин тартип әң төвәндики йезилиқ һөкүмәтләргичә болған бир пүтүн һакимийәт системисиниң өзара һәмкарлиқ асасидики иш бирлики реаллиққа айландурғанлиқи тәпсили пакитлар, санлиқ мәлуматлар һәмдә сихема-җәдвәлләр арқилиқ шәрһиләп чиқилди.

Баш аптор вики шү билән болған сөһбәттә қанун вастисиниң уйғур дияридики қирғинчилиқни әмәлгә ашурушта қандақ рол ойниғанлиқи алаһидә темилардин бири болди. Йәнә келип һазирғичә хитай һөкүмити изчил өзлириниң уйғур дияридики һөкүмранлиқ әндизисини “қанун арқилиқ идарә қилиш” дәп хитай ичи вә сиртидики көп қисим сорунларда көп қетим тәкитлигән иди. Мәлум болушичә, хитай һөкүмити зор тутқун вә лагир системиси башлиништин илгири алди билән терорлуқ вә ашқунлуққа даир бир қатар қанун вә низамларни түзүп чиққан. Бу қанун-низамларда терорлуқ вә ашқунлуққа четилип қалғанларға җаза беришниң қануний асаси турғузуп чиқилған. Һалбуки бу “терорлуқ вә ашқунлуқ” дегән мәзмунлар аллиқачан ‍уйғур җәмийитиниң һәрқайси саһәлиригә чоңқур ‍орнишип кәткән күндилик һаятқа даир һадисиләр болуп, бу қанун-низамларда ашу хил һадисиләрни “терорлуқ вә ашқунлуқ” дәп һуҗум қилишқа шараит һазирлиған. Буниң билән миллий кимлик, диний етиқад вә мәдәнийәт һадисилиригә бағлинип миңлиған онмиңлиған уйғурлар әнә шу хилдики “қанун арқилиқ идарә қилиш” ниң қурбани болуп лагирларға йолланған.

Бу һәқтә сөз болғанда вики шү мундақ деди: “шинҗаңниң қанун арқилиқ идарә қилиниватқанлиқи һәққидә сөз болғанда бу район һәққидә аз-тола чүшәнчигә игә һәрқандақ киши бу гәпниң учиға чиққан бимәнә сәпсәтә икәнликини билиду. Униңсизму доклатта бу һәқтики көплигән испатлар қатирисиға көрситилди. Йәнә келип бу доклатта биз тунҗи болуп һөкүмәт тармақлириниң һәмдә сақчи идарилириниң һөҗҗәтлири асасида һәрқайси районлуқ сақчиханиларға бәлгилик сандики уйғурларни қолға елиш һәққидә сан чүшүрүп берилидиғанлиқини, уларниң мушу санни толдуруш үчүн һәрқайси җәһәтләрдики қанун маддилирини иҗра қилиш намида уйғурларни қандақ тутқун қилғанлиқини баян қилдуқ. Бу һөҗҗәтләрниң бир қисими дәл мушундақ қанунни иҗра қилғучи хадимларниң қанунсиз қилмишлирини намайән қилип бериду. Техиму мәсхирилик йери шуки, хитай ахбаратлири вә мәркизий һөкүмити мушу хил қанунсиз қилмишларни тәқдирләш арқилиқ униңға техиму чоң йешил чирақ йеқип бериватиду. Мәсилән алсақ, яң фасендәк нәччә миңлиған уйғур яшлирини лагирға қамаш арқилиқ яшларни көздин йоқитишни башлап бәргән бир киши ши җинпиңниң алдида өзиниң ашқунлуққа қарши күрәшлирини иптихарлиқ билән сөзлийәлигән. Кейинчә у бу хизмәтлири үчүн өстүрүлүп башқа кадирларға үлгә болған. Әмма қанун арқилиқ идарә қилиш тоғрисидики шоарлар һәммила җайни бир алған. Әмилийәттә болса буни икки йүзлимиликниң мислисиз пәллигә чиққан бир тимсали, дейишкә болиду.”

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики системилиқ лагир қурулушиниң оңушлуқ әмәлгә ешишида һәрқайси җайлардики асасий қатлам кадирлири авангартлиқ ролини ойниған. Болупму “партийә һәммигә рәһбәрлик қилиш” дегән пиринсип бойичә, һәрқайси шәһәр-наһийәләрдин таки йезилиқ һөкүмәтләргичә болған партийә комитетлири системилиқ зулумниң әмәлгә ешишиға назарәтчи болған. Әмма доклат апторлири топлиған пүткүл уйғур дияридики асасий қатлам рәһбәрлик гурупписиниң тизимлики барлиқ биринчи қол рәһбәрниң хитай болуши, иккинчи қолниң уйғур болушидәк бир ортақ реаллиқни көрсәткән. “оқумиған уйғур яшлирини қайта тәрбийәләштин өткүзсәк иҗтимаий муқимлиқ әмәлгә ашиду” дәйдиған “қайта тәрбийәләш нәзирийиси” ниң иҗадчиси яң фасенниң уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң муавин рәисиликигә өстүрүлүши, яв ниң вә әркин тунияздәк қисқа муддәткә болсиму харвард университетиниң илим һавасидин нәпәс алған кишиләрниң лагир системисини кеңәйтишкә җан-җәһли билән “төһпә қошуши”, обулқасим мәттурсундәк “партийәдин миннәтдар болушни билмәслик зор номус” дәп очуқ хәт елан қилған кишиниң ават наһийәлик парткомниң муавин секретари болушниң нерисиға өтәлмигәнлики уйғур дияридики йәнә бир иҗтимаий реаллиқни бәкму җанлиқ намайән қилип бәргән.

Бу һәқтә вики шү мундақ дәйду. “мушуниң өзидики реаллиқ бизгә хитай компартийәси һөкүмранлиқидики һакимийәт системисида ғайәт зор дәриҗидики ирқчилиқ һадисисиниң мәвҗутлуқини ейтип бериду. Йәнә келип бу һазирқи әһвал әмәс. Буниңдин нәччә он йиллар илгирики вақитлардила уйғурларниң хизмәт вә башқа җәһәтләрдә еғир кәмситишкә учрап келиватқанлиқиниң көплигән мисаллири мәлум болушқа башлиған. Кейинчә буниң хитай җәмийитидики даимлиқ мәсилигә айлиниши келип чиққан. Шуңа уйғур җәмийити бастуруш обекти қилиниватқан бундақ бир пәйттә уйғур кадирларниң иккинчи қолниң нерисиға өтәлмәс болуп қелиши, шуниңдәк хитай һөкүмитиниң уларға техиму ишәнмәс болуп кәткәнлики әмилийәттә унчә һәйран қалғудәкму иш әмәс. Йәнә бир яқтин алғанда бу хитай һөкүмитиниң қандақ икки йүзлимилик қиливатқанлиқиниң бәкму җанлиқ бир мисали. Чүнки хитай һөкүмити уйғурларниң вәтини болған бу маканни ‛шинҗаң уйғур аптоном райони‚ дәп атайду. Әмма бу җайдики ‛аптономийә һоқуқи‚ ни һечким көргини йоқ. Баятин сиз тилға алған обулқасим мәттурсунму әң йүксәк садақитини намайән қилған болушиға қаримай иккинчи қол болушниң нерисиға өтәлмигән. Шундақ болғанлиқи үчүн биз бу доклатни тәйярлиғанда ғәрп дунясидики енглиз тиллиқ җамаәтни асаслиқ нишан қилдуқ. Шуниңдәк шәрқий түркистанда һазир йүз бериватқан лагир системисини кеңәйтиш қатарлиқ ишларниң мундақла оттуриға чиқип қалған һадисә әмәсликини, уйғурлар дуч келиватқан бу паҗиәләрниң аллиқачан уйғур дияридин һалқип чәтәлләргә созулуватқанлиқини алаһидә гәвдиләндүрдуқ.”

Вики шү әмдила 27 яшқа киргән болсиму, әмма муһаҗирәттики көп қисим хитай зиялилириниң әксичә, өзиниң өткүр вә юқури сәвийилик язмилири арқилиқ хитай һөкүмитиниң залимлиқини паш қилиш билән ғәрп дунясида алқишқа еришти. Биз униңдин “муһаҗирәттә шунчә көп хитай зиялиси болсиму, улардин немә үчүн унчә көп вики шү чиқмайду?” дәп соридуқ. Болупму муһаҗирәттики хитай демократчилириниң “сәркәрдилири” дин болған вей җиңшеңға охшаш бир қисим кишиләрниң әркин дуняда турупму хитай компартийәсиниң мәвқәсидә туруп уйғурларни әйиблишидики сәвәбләр һәққидә сориғинимизда у мундақ деди: “көп рәһмәт! мән буни бир түрлүк тәқдирләш, дәп чүшинимән. Әмма мән башқа шәхсләр һәққидә сөз қилиштин көрә йәнила өзүм тоғрисида тохтилай. Бизниң өйдикиләр 2018-йилидин башлап хитай һөкүмитиниң паракәндичиликигә учрашқа башлиди. Болупму мән шәрқий түркистандики сиясий вәзийәт һәққидә бирнәччә парчә мақалә йезип елан қилғандин кейин бу хил паракәндичилик техиму әвҗ алди. Әмма мән буниңлиқ билән тохтап қалмаймән. Мән илгириму ‛нйо-йорк вақти‚ гезитиниң мухбири болуп ишлигән вақитлиримда бу хил ишлар болған. Әмма хитай һөкүмитиниң бу хил тәһдитлири мениң ағзимни юмдуралмайду. Чүнки мән хитай һәққидики һәқиқәтни, уйғурлар дуч келиватқан реаллиқни сөзләймән. Болупму уйғурлар һәққидики язмилар мениң асаслиқ қәләм тәвритиш даирәм болуп қеливатиду. Буниң үчүн мән төләватқан бәдәлләр барғансери еғирлаватиду. Хитай һөкүмити мени ‛дөләтниң дүшмини‚ дәп елан қилди. Әмма мән буниңға өкүнмәймән. Чүнки мән тоғра иш қиливатимән. Әмди сиз тилға алған чәтәлләрдики хитай зиялилириға кәлсәк уларниң немишқа бундақ қилалмаслиқидики қийинчилиқлирини мән чүшинимән. Мениңчә буниңда икки түрлүк әһвал мәвҗут: бири, хитайдики зиялилар учур контроллуқи түпәйлидин хитай һөкүмитиниң уйғурларға немиләрни қиливатқанлиқини унчә билип кәтмәйду. Йәнә бәзиләр меңиси ююлуп кәткәнликтин немә ишларниң болуватқанлиқини билишниму халимайду. Йәнә бири, чәтәлләрдики, болупму әркин җәмийәттики хитай зиялилири маһийәттә йәнила ғайәт зор дәриҗидә хитай һөкүмитиниң роһий вә мәниви җәһәтләрдики контроллуқида яшайду. Хитай һөкүмитини һемайә қилидиған, хитай компартийәсини сөйидиған бир түркүм кишиләр муһаҗирәттики бу хитай җамаитиниң бурнидин йетиләп кетиватиду. Шуңа бу хитай муһаҗирлири үчүн уйғурлар яки тибәтләрниң мәнпәәтини яқлап сөз қилиш маһийәттә уларни өз топи ичидә ‛хаин‚ ға айландуруп қойиду. Мениң муһаҗирәттики көплигән хитай достлиримму ашу хил қисмәттә яшаватиду. Чүнки бу уларни җәмийәт нуқтисидинла әмәс, башқа көплигән җәһәтләрдиму көплигән қурбанларни беришкә елип бариду.”

Мәлум болушичә, “зулумниң қурулмиси” сәрләвһилик доклат елан қилинғандин кейин дуня миқясида зор алқишқа еришкән болуп, “сетиливатқан уйғурлар” намлиқ доклатқа охшаш һәрқайси һөкүмәтләрниң уйғурлар мәсилиси һәққидики пайдилиниш материяллириниң бири болуп қалмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.