Явропа парламент әзалири хәлқара җинайи ишлар сотини хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқи үстидин дело турғузушқа чақирған

Мухбиримиз әркин
2022.09.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
явропа парламент әзалири хәлқара җинайи ишлар сотини хитайниң уйғур ирқий қирғинчилиқи үстидин дело турғузушқа чақирған Хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисиниң тәптиши, әнглийәлик адвокат карим хан(оңдин иккинчи) б д т да сөз қилмақта. 2022-Йили 22-сентәбир.
AP

Явропа парламентиниң 38 нәпәр әзаси өткән һәптә хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисиниң баш тәптиши, әнгилийәлик адвокат карим ханға бирләшмә имзалиқ хәт йезип, хәлқара җинайи ишлар сотиниң мәзкур баш тәптишини хитайниң уйғур вә башқа түркий хәлқләргә қарита садир қиливатқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайити үситидин дело турғузуп тәкшүрүшини тәләп қилған.

Бирләшмә имзалиқ хәткә явропа иттипақиға әза 27 дөләттин франсийә, германийә, шветсийә, голландийә, летва, словакийә, чехийә қатарлиқ 12 дәк дөләтниң 38 нәпәр явропа парламенти әзаси имза қойған. Униңға имза қойғанлар рафаел глукисман, петер фон дален, мириям лексман, майкел гаһлер, әнгин әроғлу, фабио массимо охшаш уйғурлар мәсилисигә изчил көңүл бөлүп келиватқан сиясийонлардин тәшкил тапқан.

Парламент әзалири хетидә, хәлқара җинайи ишлар сотиниң тәптиш ‍ишханисиға мәлум болғандәк 2020-йили 7-айда “шәрқий түркистан сүргүн һөкүмити”, “шәрқий түркистан миллий ойғиниш һәркити” вә уйғур шаһитлириниң намидин дәсләпки әрз сунулғанлиқи, баш тәптишниң тәкшүрүш елип берип, адаләтни ишқа ‍ашуруши, уйғурларға қарита техиму қәбиһликләрниң алдини елишини үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Һалбуки, хитай хәлқара җинайи ишлар сотиға әза болушниң “рим әһдинамиси” ға һазирға қәдәр имза қоймиған дөләтләрниң бири. Мәлум болушичә, әрздарлар хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисигә әза болған таҗикистанни җавабкарлиққа тартқан. Таҗикистан уйғурларни хитайға тутуп берип, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилиши, хитайға тутуп берилгән уйғурларниң һәр хил қәбиһ муамилиләргә учришиға ярдәм бериш билән әйибләнгән.

Хәттә мундақ дейилгән: “биз хитайниң хәлқара җинай ишлар сот мәһкимисигә әза дөләт әмәсликини чүшәнсәкму, бирақ шикайәт хитай даирилириниң, болупму хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисиниң һоқуқ даирисидики таҗикистанда еғир хәлқара җинайәтләрни садир қилғанлиқи вә бу җинайәтниң хитайдиму давамлашқанлиқи асасида сунулған.”

Хәттә йәнә мунулар билдүрүлгән: “тунҗи әрзнамә сунулғандин буян, мәһкимигә йәнә қошумчә 3 йүрүш муһим дәлилләрниң сунулғанлиқи, бу дәлилләр хитай даирилириниң хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимисиниң һоқуқ даирисидики зиминларда садир қилған қилмишлирини техиму конкирет ашкарилап бәргән.”

Хәлқаралиқ қанунчиларниң ейтишичә, адвокатлар бу әрздә берма-бенгал дәвасини үлгә алған икән. Канададики хәлқаралиқ қанун адвокати, макдоланд лаврер иниститутиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси сараһ тайич 21-сентәбир зияритимизни қобул қилип, мундақ диди: “мениң билишимчә, бу әрз хәлқара җинайи ишлар сотиниң буниңдин бир қанчә йиллар аввалқи берма-бенгал дәвасини үлгә алғандәк қилиду. Бу делода инсанийәткә қарши җинайәт вә мәҗбурий қайтуруш бирдин артуқ дөләтниң земинида йүз бәргән. Әмәлиәйәттә чеградин қоғлап чиқириштин ибарәт бундақ бир арқа көрүнүштә җинайәт бирдин артуқ дөләттә йүз бәргән болиду, чүнки кишиләр бир дөләттин йәнә бир дөләткә қайтурилиду. Мениң пәрәз қилишимчә, бу әрзниң асаси шуниңға таянған.”

“рим әдинамиси” ға әза болмиған хитайдәк бир дөләтни хәлқара җинайи ишлар сотида җавабкарлиққа тартиш иши, изчил суал қоюлуп кәлгән бир мәсилә. Бирақ адвокат сараһ тайичниң ейтишичә, бундақ әрз бурун хәлқара җинайи ишлар сотида көрүлгән болуп, хәлқара җинайи ишлар соти бу әрзни қобул қилиши керәк икән.

Сараһ тайич мундақ дәйду: “уйғурлар таҗикистанға охшаш дөләтләрдин қайтурулған, йәни хәлқара җинайи ишлар сотиға әза болған бир дөләттин хитайға өткүзүп берилгән. Бу җинайәтниң бир қисми сот мәһкимисигә әза бир дөләтниң земинида йүз бәргән һесаблиниду. Шуңа бу сотниң һоқуқни ишлитишиниң асасини тәшкил қилиду. Бу күчлүк ‍үлгиси болған яхши бир пикир. Бу әрзниң қануний җәһәттин қандақ дәлилләргә таянғанлиқини билмидим. Әмма берма-бенгал дәвасини асасқа алғинимизда, хәлқара җинайи ишлар соти бу делони қобул қилса болиду һәм қобул қилиши керәк.”

Явропа парламент әзалириниң хети б д т кишилик һоқуқ алий комиссарияти ишханиси йеқинда елан қилған доклатида, хитайниң уйғурларға қарита “инсанийәткә қарши җинайәт садир қилған болуши мүмкинлики” ни җакарлиған, шундақла ғәрб дөләтлиридә б д т ниң һәрикәткә өтүп, хитайни җавабкарлиққа тартишни тәләп қилиш чуқанлири техиму әвҗ еливатқан бир вақитта йолланған.

Америкадики адвокат, америка “атлантик кеңәши” ниң алий дәриҗилик зиярәтчи тәтқиқатчиси рәйһан әсәтниң ейтишичә, бу хил делоларда хәлқара җинайи ишлар сотиниң униңға әза болмиған дөләтләр үстидинму сот ачалайдиғанлиқиға даир йеңи қануний нәзәрийәләр оттуриға қоюлмақта икән.

Рәйһан әсәт 21-сентәбир зияритимизни қобул қилип мундақ диди: “қанун нәзәрийәси нуқтисидин ейтқанда, хәлқара җинайи ишлар соти униңға әза болған дөләтләрдин камбоджа, таҗикистанниң уйғурларни хитайға өткүзүп бәргәнлики үстидин тәкшүрүш елип беришни ойлишилайду. Лекин буниңда хитай хәлқара җинайи ишлар сотиниң әзаси әмәс. Адәттә, сотниң дело турғузуши үчүн сиз ‛рим әһдинамиси‚ ға имза қойған болушиңиз керәк, лекин хитай униңға имза қоймиған. Шундақтиму нөвәттә хәлқара сотниң униңға әза болмиған дөләтләр үстидинму тәкшүрүш елип барайдиғанлиқи тоғрисида йеңи қанун нәзәрийәлири бар. Шуңа хәлқара җинайи ишлар сотиға әза дөләтләр четилған бу дәва сотниң тәкшүрүш елип бериш мумкинчиликини алға сүриду.”

Рәйһан әсәтниң ейтишичә, хәлқара җинайи ишлар соти явропа парламенти әзалириниң хетигә җиддий қариши, бермаға ‍охшаш дөләтләрнила әмәс, хитайға охшаш күчлүк дөләтләрниму җавабкарлиққа тартиши керәк икән. Рәйһан әсәт мундақ деди: “мән сотниң бу хәткә вә баянатқа җиддий қариши вә уни қоллишини үмид қилимән. Наһайити ениқки, инсанийәткә қарши кишини чоңқур әндишигә салидиған җинайәт садир қилинди. Бу ноқул кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң иши болупла қалмаслиқи, хәлқара җинайи ишлар соти мәйли бермадәк дөләтләр болсун яки хитайдәк күчлүк дөләтләр болсун, өзиниң һоқуқини һәммисигә тәң ишлитиши керәк. Мениңчә, явропа парламенти әзалириниң хети қарши елишқа тегишлик тунҗи қәдәм, лекин биз қандақ болидиғанлиқини алдимизда көримиз.”

Хитайниң хәлқара җинайи ишлар сотиға әза болмайла қалмай, униң вақти кәлсә б д т хәвпсизлик кеңишидики рәт қилиш һоқуқини ишлитип, хәлқара сотни тосуши мумкинликиму бир мәсилә болуп кәлән. Сараһ тайичниң ейтишичә, әгәр әрздарлар 15-маддиға асасан әрз қилса, хитайниң б д т хәвпсизлик кеңишидики рәт қилиш һоқуқиму ишқа яримайдикән.

Сараһ тайич мундақ дәйду: “әһдинаминиң 15-маддиси сөз темиси болғанда рәт қилиш һоқуқиниңму әһмийити қалмайду, чүнки мән бая ейтип өткәндәк, бу хәлқара җинайи ишлар сотиға әрз қилиштики үч йолниң бири. Буниң бири, хәвпсизлик кеңишиниң қарариға асасән тәкшүрүш елип бериш. Әгәр бундақ болса әлвәттә хитай рәт қилиш һоқуқини ишлитиду. Бирақ бу әрздә бундақ болмайду. Бу әрздә аммивий тәшкилат яки шәхсләр баш тәптишниң өз алдиға тәкшүрүш ‍елип беришини тәләп қилған. Бу әһвалда хәвпсизлик кеңишиниң рухситини елиш тәләп қилинмайду. Буниңда баш тәптишниң дело турғузуш-турмаслиқини пәқәт дәлилләрниң күчлүк вә ениқ болуши бәлгиләйду.”

Явропа парламенти әзалириниң хетидә, нурғун доклатлар вә тәкшүрүшләр хитайдики уйғур вә башқа түркий хәлқләрниң тутқун қилинғанлиқи вә инсанийәткә қарши қорқунчлуқ җинайәтләрниң обейктиға айланғанлиқини ашкарлиғанлиқи, явропа парламентиму ирқий қирғинчилиқниң йошурун хәвпини байқиғанлиқи тәкитләнгән. Хәттә йәнә “дәлилләр таҗикистанда яшайдиған уйғурларниң аз дигәндә 90 пирсәнтиниң хәлқара җинайи ишлар сотиға әза таҗикистанда һәрикәт қилидиған хитай даирилири тәрипидин тутқун қилинғанлиқи вә хитайға елип кетилгәнликини дәлиллигәнлики”, шуңа баш тәптишниң “бу тәкшүрүшни дәрһал башлитип, сансизлиған зиянкәшликкә учриғучилар үчүн адаләтни ишқа ашуруши, уйғурларға қарита техиму қәбиһликниң алдини елишини ‍үмид қилидиғанлиқи” ни билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.