“Xelq'ara Uyghur munbiri” ning bayanati: irqiy qirghinchiliqni toxtitish-nöwettiki eng jiddiy, eng texirsiz mesilidur!

Washin'gtondin muxbirimiz qutlan teyyarlidi
2023.10.31
IUF-yighin-1031-02 Ongdin solgha dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa, yaponiye parlaméntining ezasi, yaponiye parlaménti “Uyghur dostluq guruppisi” ning re'isi ké'iji furuya (Keiji Furuya) we “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning diréktori ömer qanat bille chüshken süret, 2023-yili 30-öktebir, tokyo
RFA/Sintash

Tokyo waqti 31-öktebir kechqurun yaponiye parlaméntida ötküzülgen “Xelq'ara Uyghur munbiri: dunya parlaméntlar kéngishi” muweppeqiyetlik axirlashti. Yighinning axirqi qismida muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüldi. Yaponiye parlamént ezaliridin hirofumi shimimura (Hirofumi Shimomura) ependi muxbirlarni kütüwélish yighinigha riyasetchilik qildi. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa, yaponiye parlaméntining ezasi, yaponiye parlaménti “Uyghur dostluq guruppisi” ning re'isi ké'iji furuya (Keiji Furuya) , Uyghur herikiti teshkilatining re'isi roshen abbas, “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning aliy tetqiqatchisi adré'an zénz (Adrean Zenz) qatarliq kishiler yaponiye we chet el taratqulirining neq meydan so'allirigha jawab berdi.

Muxbirlarni kütüwélish yighini axirlashqandin kéyin, “Xelq'ara Uyghur munbiri” namidin birleshme bayanat élan qilindi. Birleshme bayanatta hökümetler, parlaméntlar we xelq'ara kishilik hoquq organlirining shunche köp tirishchanliqigha qarimay, Uyghur irqiy qirghinchiliqining hélihem dawam qiliwatqanliqi, shuning üchünmu irqiy qirghinchiliqni toxtitish-nöwettiki eng jiddiy we eng texirsiz mesile ikenliki alahide tekitlendi.

Ongdin solgha parlamént ezasi we  yaponiye Uyghur dostluq guruppisining bash katipi xiromi mitsubayashi (Hiromi Mitsubayashi), yaponiye parlaméntining ezasi, yaponiye parlaménti “Uyghur dostluq guruppisi” ning re'isi ké'iji furuya (Keiji Furuya), dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa we “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning diréktori ömer qanat bille chüshken süret, 2023-yili 30-öktebir, tokyo
Ongdin solgha parlamént ezasi we yaponiye Uyghur dostluq guruppisining bash katipi xiromi mitsubayashi (Hiromi Mitsubayashi), yaponiye parlaméntining ezasi, yaponiye parlaménti “Uyghur dostluq guruppisi” ning re'isi ké'iji furuya (Keiji Furuya), dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa we “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning diréktori ömer qanat bille chüshken süret, 2023-yili 30-öktebir, tokyo
RFA/Sintash

Mezkur bayanat heqqide radiyomizning ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependi, axirqi birleshme bayanatta bu qétim yaponiyede échilghan ikki künlük “Xelq'ara Uyghur munbiri” ning xulasisi yighinchaqlan'ghanliqini bildürdi.

Bayanatta, bu qétimliq munberge dunyadiki 25 dölettin 80 neperge yéqin sözligüchi mutexessis we 70 neper parlamént ezasini öz ichige alghan 200 din artuq kishining ishtirak qilghanliqi؛ munberde Uyghur irqiy qirghinchiliqi bash téma süpitide muhakime qilinish bilen bir waqitta yene xongkongda démokratik sistémining weyran bolushi, teywen boghuzidiki herbiy jiddiychilik, xitayning asiya-tinch okyan rayonining tinchliqi we xewpsizlikige élip kéliwatqan tehditi qatarliq témilarningmu muhakime qilin'ghanliqi tilgha élindi.

Bayanatta yene xitayning dunyaning közini boyashqa urunuwatqanliqi, özining teshwiqat mashinilirini ishqa sélip lagérlarning taqalghanliqi, rayondiki Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerning “Bextlik yashawatqanliqi” ni yasap körsitishke küchewatqanliqi ilgiri sürüldi. Uningda yene milyonlighan Uyghurlarning hélihem jaza lagérlirida ikenliki, bir qismining jaza mudditi uzartilip uzun muddetlik qamaqqa höküm qiliniwatqanliqi eskertildi. Xitayning sherqiy türkistandiki jinayi qilmishlirining ménge yuyush, qiyin-qistaq, Uyghur ayallirigha jinsiy zorawanliq yürgüzüsh, a'ile ezalirini ayriwétish, mejburiy emgekke sélish qatarliq bir qatar insaniyetke qarshi jinayetlerge chétilidighanliqi ilgiri sürüldi. Shuning bilen bir waqitta, xitay hökümitining keng kölemlik teshwiqat jéngi qozghap, xelq'ara jem'iyetni aldashqa urunuwatqanliqi, chégra halqighan teqib we kontrolluq tori qurup, muhajirettiki Uyghurlarni jismaniy we rohiy jehettin weyran qilishqa tutush qiliwatqanliqi pash qilindi.

Bu nuqtida pikir bayan qilghan dolqun eysa ependi, bu qétimliq “Xelq'ara Uyghur munbiri” ning türlük sahelerdiki mutexessislerning bir qétimliq zor uchrishishi bolghanliqini, yeni siyasetchiler bilen mutexessis-alimlar, qanunchilar bilen pa'aliyetchiler, shundaqla Uyghurlar bilen dunya otturisida bir qétimliq öz'ara chüshinish, öginish we toluqlash pursiti bolghanliqini eskertip ötti.

“Xelq'ara Uyghur munbiri” élan qilghan birleshme bayanatta, pütkül dunya jama'etchilikige töwendikide 6 türlük teklip we tewsiye otturigha qoyuldi:

Birinchi, xitayning hökümranliqi we tehditi astidiki Uyghurlar, tibetler, jenubiy mongghuliyelikler, shundaqla xongkong we teywen xelqi arisida öz ara ittipaqliq, birlik we hemkarliqlirini yenimu kücheytish؛ hemde ortaq tehditke birlikte taqabil turush tekitlendi.

Ikkinchi, xitayning dölet halqighan basturush tori heqqide mexsus teklip-tewsiyeler otturigha qoyuldi. Yeni alimlar we tetqiqatchilarning Uyghurlarning ré'alliqini asas qilghan delil-pakitlar we küchlük analizlar arqiliq, “Dölet halqighan basturush” ning hemme étirap qilghan éniqlimisini turghuzup chiqish؛ her qaysiy hökümetlerning türlük emeliy chare-tedbirlerni ishqa sélip, öz puqralirini xitayning dölet halqighan basturushi we qara qolidin qoghdishi telep qilindi. Bu nuqtida pikir bayan qilghan dolqun eysa ependi, munularni ilgiri sürdi.

Üchinchi, yaponiyening Uyghur qirghinchiliqi mesiliside éniq qarar chiqirishi؛ irqiy qirghinchiliq mesilisini xitay bilen bolghan soda-tijaret we iqtisadiy alaqilerde muhim amil süpitide otturigha qoyushi؛ asiyadiki eng muhim iqtisadiy küch we démokratik dölet bolush süpiti bilen xitayning xelq'ara kishilik hoquq, xelq'ara qanun-qa'ide we démokratik qimmet qarashlarni astin-üstün qilishigha yol qoymasliq telep qilindi. Bu nuqtida pikir bayan qilghan yaponiye Uyghur jem'iyitining re'isi exmetjan létip ependi, yaponiyening Uyghur mesiliside otturigha chiqishi, xitayni bashqa herqandaq bir döletke qarighanda eng qattiq derijide bi'aram qilidighanliqini tekitlep ötti.

Bayanatning axirqi bölekliride pütün dunyaning, bolupmu démokratik döletler, b d t, yawropa ittipaqi we xelq'araliq organlarning Uyghurlarni qollash hemde ularni hélihem dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqtin qutulushigha pütün imkaniyetliri bilen yardem bérishi؛ gherb sistémisida bolmighan bashqa döletlerningmu insanperwerlik nuqtisidin Uyghurlarni qollash sépige ötüshi؛ dunyawi shirketlerning mejburiy emgek arilashqan mehsulatlar we teminlesh zenjiridin yiraq turushi, qanuniy wasitiler we xelq'araliq adil soda pirinsipi boyiche xitayning köz boyamchiliqini cheklishi, shundaqla mejburiy emgektin ibaret insaniyetke qarshi jinayetlerni dunya teminlesh zenjiridin siqip chiqirishi tewsiye qilindi.

Dolqun eysa ependi axirida “Xelq'ara Uyghur munbiri” de muhakime qilin'ghan témilar we yighin axiridiki birleshme bayanatta otturigha qoyulghan teklip-tewsiyelerning yéqin arida Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitishta ijabiy rol oynaydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.