Мутәхәссисләр: “сербларниң косово мусулманлириға қилған миллий қирғинчилиқи билән хитайниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи арисида мәлум охшашлиқлар бар”

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.05.09
xi-jinping-vuchich Хитай рәиси ши җинпиң билән сербийә пирезиденти александер вучич белградта өткүзүлгән йиғинда икки тәрәплик һөҗҗәткә имза қойғандин кейин қол елишип көрүшкән көрүнүш. 2024-Йили 8-май, белград
AFP

Хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиңниң алтә күнлүк явропа зияритидә явропа вә хитай арисида күнсери күчийиватқан сода җиддийчилики, русийә-украина уруши, исраилийә-хамас тоқунуши қатарлиқ муһим мәсилиләрни музакирә қилғанлиқи мәлум. Зиярәт җәрянида ши җинпиң шималий атлантик әһди тәшкилати (NATO) қисимлириниң буниңдин 25 йил илгири, хитайниң сабиқ югославийә иттипақиниң пайтәхти белградтики әлчиханисини бомбардиман қилғанлиқини әйибләш арқилиқ, хитайниң американиң рәқиби икәнликини йәнә бир қетим ипадилигән, шундақла америкаға қарши сербийә билән иттипақдаш болалайдиғанлиқидин бешарәт бәргән. Мутәхәссисләр, сабиқ югославийә иттипақиниң өз дәвридики косово мусулманлириға қарши елип барған миллий қирғинчилиқи билән бүгүн хитайниң уйғур диярида һелиһәм давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири оттурисида мәлум охшашлиқларниң барлиқини илгири сүрмәктә.

 “ню-йорк вақти гезити” (New York Times) ниң хәвиригә асасланғанда, хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиң өзиниң сербийәдики рәсмий зияритидин бурун, шималий атлантик әһди тәшкилати (NATO) қисимлириниң буниңдин 25 йил илгири, йәни 1999-йили хитайниң сабиқ югославийә иттипақиниң пайтәхти белградтики әлчиханисини бомбардиман қилғанлиқини қаттиқ әйиблигән.

Америка вә шималий атлантик әһди тәшкилатиниң башқа иттипақдашлири әйни вақитта сабиқ югославийә иттипақи (асаслиқи дөләт қоллишидики сербийә милләтчи күчлири) ниң өз дәвридики косово мусулманлириға қарши елип барған миллий қирғинчилиқниң алдини елиш үчүн, сабиқ югославийә иттипақи (асаслиқи сербийә) гә һәрбий күч ишлитиш қарарини алған иди.

Шималий атлантик әһди тәшкилатиниң әмәлдарлири әйни вақитта хитайниң сабиқ югославийә иттипақиниң пайтәхти белградтики әлчиханисини “бомбардиман” қилғанлиқиға изаһат берип, силобидан милошевич рәһбәрликидики сербийә милләтчи қисимлириниң косоводики мусулманларни қирғин қилишиниң алдини елиш үчүн етилған бомбиниң хата һалда белградтики хитай әлчиханисиға чүшүп кәткәнликини билдүргән иди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқат директори һенрик шаҗивски (Henryk Szadziewski) ши җинпиңниң сербийә зияритидин бурун қилған бу баянати һәққидә өз қарашлирини баян қилип, мундақ деди:

 “ши җинпиң һазир сербийәдә. Әлвәттә, сербийә русийә билән маслишип һәрикәт қиливатиду. Мениңчә, сербийә явропада өзини қоғдаватиду. Ши җинпиңниң венгирийә зияритини өз ичигә алған явропа зияритиниң башқа бир муһим тәрипи бар. Ши җинпиң зиярәт қилған бо дөләтләрни иқтисадий җәһәттин явропадин айришни, йәни уларға явропадин пәрқлиқ муамилә қилишни ойлайду. Шуниң билән бир вақитта, хитай явропада өзини қарши алидиған дөләтләрни издәватиду. Хитай бу дөләтләр билән бирликтә һәрикәт қилиш үчүн бир сәвәб издәватиду. Биз хитайниң русийәгә йеқин туруп америкаға қарши чиқиватқанлиқини билимиз. Ши җинпиң шималий атлантик әһди тәшкилати (NATO) қисимлириниң буниңдин 25 йил илгири, йәни 1999-йили хитайниң сабиқ югославийә иттипақиниң пайтәхти белградтики әлчиханисини бомбардиман қилғанлиқини әйибләш вә бу баянатни елан қилиш арқилиқ, хитайниң американиң рәқиби икәнликини сиербийәгә көрситип бериватиду. Йәни хитай америкаға қарши сербийә билән иттипақдаш болалайдиғанлиқини тәкитләватиду” .

Америка вә бир қисим демократик ғәрб дөләтлири ши җинпиң вә хитай һөкүмити уйғурларға қарши “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” елип бериватиду дәп әйибләватқан бир мәзгилдә, хитай рәиси ши җинпиң немә үчүн NATO ниң 1999-йили белградтики хитай әлчиханисини бомбардиман қилғанлиқини әйибләйду? әйни вақитта сабиқ югославийә иттипақиниң өз дәвридики косово мусулманлириға қарши елип барған миллий қирғинчилиқи билән бүгүн хитайниң уйғур диярида һелиһәм давам қиливатқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири” оттурисида мәлум охшашлиқлар мәвҗутму?

 Түркийә һаҗәттәпә университети тарих факултетиниң дотсенти, доктор әркин әкрәм соалимизға җаваб берип мундақ деди: “хитайниң америка билән мунасивити яхши вақитларда белградтики әлчиханисиниң бомбардиман қилғанлиқи һәққидә һечқачан сөз қилмиған. Һазир мунасивити яхши әмәс. Хитайниң америкаға қарши бир иттипақ тәшкилләш вә америкадин өч елиш нийити бар. Сабиқ югославийә иттипақиниң өз дәвридики косово мусулманлириға қарши елип барған миллий қирғинчилиқи билән бүгүн хитайниң шәрқий түркистанда һелиһәм давам қиливатқан ирқи қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайәтлири оттурисида охшашлиқлар бар, дәп қараймән. ”

 “ню-йорк вақти гезити” ниң мәзкур хәвиригә асасланғанда, хитай билән явропа иттипақиниң кандидати сербийә 8-май күни, йәни бүгүн “ортақ кәлгүси” бәрпа қилиш тоғрисида келишим имзалиған. Сербийә бейҗиң билән бу хил һөҗҗәткә имза қойған явропадики тунҗи балқан дөлити болуп қалған.

Һазир берлинда тәтқиқатини давамлаштуруватқан инсаншунас доктор руни стенберг (Rune Stenberg) хитай билән сербийәниң достлуқи вә икки дөләт арисида имзаланған “ортақ кәлгүси” бәрпа қилиш тоғрисида имзаланған келишим һәққидә көз қаршини шәрһләп мундақ деди: “ши җинпиңниң бу қетимлиқ явропа зияритиниң мәқсити, өзиниң сияситини ақлаш, хәлқараға өзиниң тоғра икәнликини көрситиш вә америкаға қарши көч топлаш үчүндур. Русийә-украина уруши вә исраилийә-хамас уруши түпәйли дуняда иқтисадий киризис йүз бәрмәктә. Бу киризис сербийәдә бәк еғир. Бу сәвәб түпәйли америка вә явропа сиербийәгә ярдәм қилалмиди яки көпләп мәбләғ салалмиди. Әксичә хитай сербийәгә салған мәблиғини көпәйтти. Сербийә хитайниң иқтисадий ярдимигә моһтач болғанлиқи үчүн ‛ортақ кәлгүси‚ бәрпа қилиш тоғрисидики бу келишимгә имза қойди. ”

 “ню-йорк вақти гезити” ниң хәвиригә асасланғанда, хитайниң сербийәдики қурулуш, қатнаш, ул әслиһә вә башқа түрләргә салидиған мәблиғи 20 милярд долларға йетидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.