Mutexessisler: “Sérblarning kosowo musulmanlirigha qilghan milliy qirghinchiliqi bilen xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi arisida melum oxshashliqlar bar”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.05.09
xi-jinping-vuchich Xitay re'isi shi jinping bilen sérbiye pirézidénti aléksandér wuchich bélgradta ötküzülgen yighinda ikki tereplik höjjetke imza qoyghandin kéyin qol éliship körüshken körünüsh. 2024-Yili 8-may, bélgrad
AFP

Xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinpingning alte künlük yawropa ziyaritide yawropa we xitay arisida künséri küchiyiwatqan soda jiddiychiliki, rusiye-ukra'ina urushi, isra'iliye-xamas toqunushi qatarliq muhim mesililerni muzakire qilghanliqi melum. Ziyaret jeryanida shi jinping shimaliy atlantik ehdi teshkilati (NATO) qisimlirining buningdin 25 yil ilgiri, xitayning sabiq yugoslawiye ittipaqining paytexti bélgradtiki elchixanisini bombardiman qilghanliqini eyiblesh arqiliq, xitayning amérikaning reqibi ikenlikini yene bir qétim ipadiligen, shundaqla amérikagha qarshi sérbiye bilen ittipaqdash bolalaydighanliqidin bésharet bergen. Mutexessisler, sabiq yugoslawiye ittipaqining öz dewridiki kosowo musulmanlirigha qarshi élip barghan milliy qirghinchiliqi bilen bügün xitayning Uyghur diyarida hélihem dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetliri otturisida melum oxshashliqlarning barliqini ilgiri sürmekte.

 “Nyu-york waqti géziti” (New York Times) ning xewirige asaslan'ghanda, xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping özining sérbiyediki resmiy ziyaritidin burun, shimaliy atlantik ehdi teshkilati (NATO) qisimlirining buningdin 25 yil ilgiri, yeni 1999-yili xitayning sabiq yugoslawiye ittipaqining paytexti bélgradtiki elchixanisini bombardiman qilghanliqini qattiq eyibligen.

Amérika we shimaliy atlantik ehdi teshkilatining bashqa ittipaqdashliri eyni waqitta sabiq yugoslawiye ittipaqi (asasliqi dölet qollishidiki sérbiye milletchi küchliri) ning öz dewridiki kosowo musulmanlirigha qarshi élip barghan milliy qirghinchiliqning aldini élish üchün, sabiq yugoslawiye ittipaqi (asasliqi sérbiye) ge herbiy küch ishlitish qararini alghan idi.

Shimaliy atlantik ehdi teshkilatining emeldarliri eyni waqitta xitayning sabiq yugoslawiye ittipaqining paytexti bélgradtiki elchixanisini “Bombardiman” qilghanliqigha izahat bérip, silobidan miloshéwich rehberlikidiki sérbiye milletchi qisimlirining kosowodiki musulmanlarni qirghin qilishining aldini élish üchün étilghan bombining xata halda bélgradtiki xitay elchixanisigha chüshüp ketkenlikini bildürgen idi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqat diréktori hénrik shajiwski (Henryk Szadziewski) shi jinpingning sérbiye ziyaritidin burun qilghan bu bayanati heqqide öz qarashlirini bayan qilip, mundaq dédi:

 “Shi jinping hazir sérbiyede. Elwette, sérbiye rusiye bilen masliship heriket qiliwatidu. Méningche, sérbiye yawropada özini qoghdawatidu. Shi jinpingning wén'giriye ziyaritini öz ichige alghan yawropa ziyaritining bashqa bir muhim teripi bar. Shi jinping ziyaret qilghan bo döletlerni iqtisadiy jehettin yawropadin ayrishni, yeni ulargha yawropadin perqliq mu'amile qilishni oylaydu. Shuning bilen bir waqitta, xitay yawropada özini qarshi alidighan döletlerni izdewatidu. Xitay bu döletler bilen birlikte heriket qilish üchün bir seweb izdewatidu. Biz xitayning rusiyege yéqin turup amérikagha qarshi chiqiwatqanliqini bilimiz. Shi jinping shimaliy atlantik ehdi teshkilati (NATO) qisimlirining buningdin 25 yil ilgiri, yeni 1999-yili xitayning sabiq yugoslawiye ittipaqining paytexti bélgradtiki elchixanisini bombardiman qilghanliqini eyiblesh we bu bayanatni élan qilish arqiliq, xitayning amérikaning reqibi ikenlikini siérbiyege körsitip bériwatidu. Yeni xitay amérikagha qarshi sérbiye bilen ittipaqdash bolalaydighanliqini tekitlewatidu” .

Amérika we bir qisim démokratik gherb döletliri shi jinping we xitay hökümiti Uyghurlargha qarshi “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” élip bériwatidu dep eyiblewatqan bir mezgilde, xitay re'isi shi jinping néme üchün NATO ning 1999-yili bélgradtiki xitay elchixanisini bombardiman qilghanliqini eyibleydu? eyni waqitta sabiq yugoslawiye ittipaqining öz dewridiki kosowo musulmanlirigha qarshi élip barghan milliy qirghinchiliqi bilen bügün xitayning Uyghur diyarida hélihem dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetliri” otturisida melum oxshashliqlar mewjutmu?

 Türkiye hajettepe uniwérsitéti tarix fakultétining dotsénti, doktor erkin ekrem so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: “Xitayning amérika bilen munasiwiti yaxshi waqitlarda bélgradtiki elchixanisining bombardiman qilghanliqi heqqide héchqachan söz qilmighan. Hazir munasiwiti yaxshi emes. Xitayning amérikagha qarshi bir ittipaq teshkillesh we amérikadin öch élish niyiti bar. Sabiq yugoslawiye ittipaqining öz dewridiki kosowo musulmanlirigha qarshi élip barghan milliy qirghinchiliqi bilen bügün xitayning sherqiy türkistanda hélihem dawam qiliwatqan irqi qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayetliri otturisida oxshashliqlar bar, dep qaraymen. ”

 “Nyu-york waqti géziti” ning mezkur xewirige asaslan'ghanda, xitay bilen yawropa ittipaqining kandidati sérbiye 8-may küni, yeni bügün “Ortaq kelgüsi” berpa qilish toghrisida kélishim imzalighan. Sérbiye béyjing bilen bu xil höjjetke imza qoyghan yawropadiki tunji balqan döliti bolup qalghan.

Hazir bérlinda tetqiqatini dawamlashturuwatqan insanshunas doktor runi sténbérg (Rune Stenberg) xitay bilen sérbiyening dostluqi we ikki dölet arisida imzalan'ghan “Ortaq kelgüsi” berpa qilish toghrisida imzalan'ghan kélishim heqqide köz qarshini sherhlep mundaq dédi: “Shi jinpingning bu qétimliq yawropa ziyaritining meqsiti, özining siyasitini aqlash, xelq'aragha özining toghra ikenlikini körsitish we amérikagha qarshi köch toplash üchündur. Rusiye-ukra'ina urushi we isra'iliye-xamas urushi tüpeyli dunyada iqtisadiy kirizis yüz bermekte. Bu kirizis sérbiyede bek éghir. Bu seweb tüpeyli amérika we yawropa siérbiyege yardem qilalmidi yaki köplep meblegh salalmidi. Eksiche xitay sérbiyege salghan meblighini köpeytti. Sérbiye xitayning iqtisadiy yardimige mohtach bolghanliqi üchün ‛ortaq kelgüsi‚ berpa qilish toghrisidiki bu kélishimge imza qoydi. ”

 “Nyu-york waqti géziti” ning xewirige asaslan'ghanda, xitayning sérbiyediki qurulush, qatnash, ul eslihe we bashqa türlerge salidighan meblighi 20 milyard dollargha yétidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.