Shi jinpingning “Retlesh we tengshesh” siyasiti xitay ichide wehime qozghimaqta

Yéqinqi birqanche heptidin buyan xitayning ichkiy siyasitide yüz bériwatqan jiddiy özgirishler gherb mutexessislirining diqqitini tartmaqta. Axbarat wastiliri ma'ariptin sana'et sahesigiche, shexislerdin jem'iyetkiche kéngiyiwatqan bu “Retlesh we tengshesh” siyasiti toghrisida uchurlar, analizlar élan qilmaqta.

Gérmaniyede neshirdin chiqidighan “Jenubiy gérmaniye géziti” 2-sintebir élan qilghan “Shi jinping qandaq retlimekchi we tengshimekchi?” namliq xewerde bayan qilinishiche, xitay hakimiyiti baylar bilen kembegheller otturisidiki periqni azaytish, “Ortaq güllinish” ni ishqa ashurush üchün baylarni tizginlesh, ularni kembeghellerge we jem'iyetke yardem bérishke qistash siyasitini resmiy yolgha qoyghan. Kembeghellerge we jem'iyetke yardem bérishke qistalghuchilar ichide dangliq cholpanlarmu bar iken. Bu yéngi siyaset del maw zédong dewride yolgha qoyulghan “Bay, pomishchiklarni yoqitish”, “Yer islahati élip bérish” arqiliq namratlarni yölesh siyasitige oxshaydiken. Halbuki, maw zédungning bu siyasiti zamanida éghir derijide acharchiliq apitini keltürüp chiqirip, qanche 10 milyonlighan insanning jénigha zamin bolghan.

Shi jinping bu siyasitini ongushluq ishqa ashurush üchün “Toxuni boghuzlap, maymunni qorqutush” charisini qollinip, ishni aldi bilen bir qisim chong shirketlerni jazalashtin bashlighan. Bularning ichide “Alibaba”, “Didi”, “Méytu'en” qatarliq xelq'aralashqan chong shirketlermu bar iken. “Alibaba” gha “Adaletsiz soda riqabiti bilen shughullandi” dep 1 milyard dollar jerimane qoyghan.

Nöwette xitay sheherliridiki ishsizlarning nisbiti 15 pirsentke yetken. Xitayda ayliq kérimi 1000 yüen'ge, yeni 130 yawrogha yetmeydighan kembeghellerning sani 600 milyon iken. Buning eksiche, déng shyawping “Ishikni échiwétish” siyasitini yolgha qoyghandin kéyin béyighan 1000 din artuq milyardér, qanche minglighan milyonér bar iken. Shi jinping bu 600 milyon namratni döletning küchi bilen yölep térildürgendin, baylarning puli bilen maghdurlanduridighan bir siyasetni yolgha qoyushni ewzel körgen. Biraq bu siyaset, xitay baylirida wehime peyda qilipla qalmay, chet ellik meblegh salghuchilardimu endishe qozghighan.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning öz hakimiyitini saqlap qélish üchün 50-yillardiki “Baylarni bulap, kembeghellerni yölesh” tek kona siyaset dewrige qayitqanliqini tilgha aldi.

Téximu endishe qozghaydighan yene bir siyaset xitayda tengla bash kötürgen. U bolsimu, “Idé'ologiyelik retlesh” tin ibaret. Gérmaniyening NTV xewerler qanilining 2-séntebir élan qilghan “Xitay radiyo, téléwiziyelerni tekshürüshni kücheytti” namliq xewirige qarighanda, xitay hakimiyiti dölet axbarat wastiliridin tartip ijtima'iy taratqularghiche, edebiyat-senet sahesidin köngül échish sorunlirighiche “Idé'ologiyelik retlesh” ni yolgha qoyghan.

Bu “Idé'ologiyelik retlesh” ning tüp muddi'asi: shi jinping idiyisige uyghun bolmighan herqandaq “Shekli özgergen nersiler” we “Temi qachqan istétika” larning ornigha “Wetenperwerlik” ni dessitish bolghan. Yeni gherb ellirige tewe medeniyetler, kishige zoq béghishlaydighan güzellikler yat amil sanilip cheklinishke bashlighan. Dangliq cholpanlarning bu xildiki eserliri torlardin öchürülgen. Kimki “Xitayche wetenperwerlik” ke qarshi söz qilsa, torlarni uninggha qarshi chuqanlar, tehditler qaplighan. Eksiche, xitayning zuwani bolghan axbarat wastilirining dölet belgiligen xizmetchiliri meqsedlik tarqatqan nersiler hemme adem choqum hembehirlishi lazim bolghan saghlam pikir hésablan'ghan. Nurghun eserler élan qilinishtin ilgiri eglektin ötküzülüp, ya shi jinpingning idiyesige layiq rewishke keltürülüsh yaki exletke tashlinishtek teqdirge duch kélishke bashlighan.

Xewerlerde tilgha élinishiche, xitay hakimiyiti yene tor oyunlirini “Idé'ologiyelik epyün” dep atap, 18 yashtin töwen bolghan xitay balilirining hepte axiri we bayram künliride künde peqet 1 sa'at oyun oynishigha ruxset qilish belgilimisini yolgha qoyghan. Bashlan'ghuch mekteptin bashlapla shi jinping idiyesini öginish resmiy derslikke kirgüzülüshke bashlighan. Sotsiyalistik qimmet qarishigha qarshi we yat bolghan barliq nersilerni tazilash, “Tor mestaniliri medeniyiti” ge zerbe bérishning dolqunliri qozghalghan.

Gérmaniyediki Uyghur ziyaliysi turghunjan alawudun ependi bu xususta toxtalghanda, bu xil idé'ologiyelik özgirishlerning xitayni yene bir qétim “Medeniyet zor inqilabi” dewrige qayturidighanliqini eskertti.

Xewerde bayan qilinishiche, xitaydiki bu jiddiy ichkiy özgirishler toghriliq bir xitay ziyaliysi öz bilogida mundaq yazghan: “Biz hemmimiz bir meydan chungqur ijtima'iy islahatning bashlan'ghanliqini hés qilip turuptimiz. Muhim bolghini chirikliklerni süpürüp tashlashla emes, uni söngeklirige qeder qirip, jarahetni üzül-késil dawalashtur. Hazirqi nishan öyni tazilash, sap hawani kirgüzüsh, jem'iyetni téximu saghlam qilip, jem'iyettiki mutleq köp qisim kishilerni bextke érishtürüshtur.”

Xitayning bir meshhur tor cholpini mundaq yazghan: “Junggo hujumgha uchrimaqta. Amérika herbiy jehettin tehdit salmaqta, pul-mu'amile tereptin zerbe bermekte, siyasiy, déplomatiye jehettin qorshap hujum qilmaqta. Eger junggo chong kapitalistlarning küchige tayinip impiriyalistlargha we zorawanlargha qarshi turidighan asasiy herbiy küch teshkillimise, bu bir ewlad yashlar iradisidin hem erlik merdaniliqidin mehrum bolidu, dölet yémirilidu, xuddi sabiq sowétler ittipaqi gumran bolghandek.”