Ши җинпиңниң “хитай чүши” : ашкара давраң қилиниватқан ассимилатсийә

Мухбиримиз әзиз
2021.10.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xoten-xitay-tansa-kochmen.jpg Хитай өлкилиридин кәлгән көчмәнләр хәлқ мәйданида көңүл ечиш паалийити қилмақта. 2015-Йили 15-апрел, хотән.
AFP

Хитай һөкүмитиниң ши җнпиң дәвридики әң өзгичә алаһидиликлириниң бири уларниң “хитай болмиған милләтләр” ни, җүмлидин ‍уйғурларни хитайлаштуруш һәркитини ашкара һалда “хитай чүши” ниң бир муһим мәзмуни қиливатқанлиқи икәнлики мәлум. “вал-ситрет журнили” ниң бу һәқтики обзор мақалисида бу йүзлинишниң нөвәттики тәрәққияти тәпсилий шәрсиләнди һәмдә буниңдики ахирқи мәқсәдниң “хитайда хитайдин башқа милләт болмаслиқ” ни әмәлгә ашуруш икәнлики көрситилди.

Хитай һөкүмити алдинқи һәптә елан қилған “аз санлиқ милләтләрниң оқуш йешидики балилар маарипини дөләт тилида йүргүзүш” һәққидики көрсәтмидә бундин кейин хитай болмиған милләтләрниң маарип системисида шу милләтниң ана тилини қолланмаслиқ һәққидә ашкара бәлгилимиләр орун алди.

Мутәхәссисләрниң қаришичә, буни хитай һөкүмитиниң өткән нәччә он йиллиқ һөкүмранлиқ тарихида охшаш болмиған шәкилләрдә иҗра қилип кәлгән ассимилатсийә сияситиниң әң йеңи пәллиси дейишкә болидикән. Чүнки илгирики басқучларда ассимилатсийә урунушлири түрлүк чәклимиләр шәклидә иҗра қилинған болсиму, хитай болмиған милләтләрниң ана тилини ашкара мәний қилиш техи көрүлүп бақмиған һадисә икән. “вал-ситрет журнили” ниң бу һәқтики обзор мақалисида мана мушу реаллиқниң нөвәттә ши җинпиң тәкитләватқан “хитай чүши” ниң аҗралмас қисми икәнлики алаһидә шәрһийләнгән.

Кейис җәй имзасидики обзорда баян қилинишичә, нөвәттики йеңи ассимилатсийә чақириқиниң мәнбәси хитай рәиси ши җинпиңниң “йеңи дәврдики милләтләр мәсилисиниң ачқучи барчә милләтләр бирликтә заманивилашқан сотсиялистик дөләт бәрпа қилишта” дегән йолйоруқи икән. Техиму муһими “хитай чүши” ни ‍әмәлгә ашурмақчи болуватқан ши җинпиң һазир “сотсиялизим муһитида йетәрлик макан вә замандин кейин милләтләрниң чоң қошулуп кетиши тәби‍ий әмәлгә ашиду” дегән илгирики “маркисизимлиқ чүшәнчә” ниң әмәлгә ашмайдиғанлиқини тонуп йәткән. Йәнә бир яқтин ши җинпиң мәвҗут болуватқан “миллий мәсилиләр” ни “хитай чүши” ни әмәлгә ашуруштики һәл қилғуч йил болған 2049-йили үчүн “бузғунчилиқ рол ойнайду” дәп қарашқа ишәнгән. Буниң билән “җуңхуа ортақ кимликини етирап қилиш” нөвәттики хитай компартийәсиниң нәзәридә “миллий мәсилини һәл қилишниң муһим йоли” дәп қаралмақта һәмдә ортақ чүшәнчигә айланмақта икән. Буниң билән хитай һөкүмитиниң совет итипақидин үлгә алған “аз санлиқ милләтләргә етибар бериш” тәк чарилиридики “алий мәктәп имтиһанида номур қошуп бериш”, “пиланлиқ туғутта етибар қилиш” дегәнләр, шуниңдәк намда берилгән аптономийә һоқуқи әмди ахирлишиш алдида турмақта икән. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн ши җинпиң 2020-йили йүрәклик һалда “дөләт миллий ишлар комитети” ниң мудирлиқиға бир хитайни сәплигән. Арқидинла лявниңда туғулған, әмма өзини “моңғул” дәвалған ваң лишяни ички моңғул аптоном райониниң рәисликигә тәйинлигән.

Хитай һөкүмитиниң “миллий мәсилә” сияситигә даир бу зор өзгириш тоғрисида сөз болғанда америкадики хитай сиясий анализчиси фең шеңпиң мундақ дәйду: “хитайда тәшвиқ қилиниватқан ‛җуңхуа миллити‚ көп мәнбәлик бир гәвдә, дегән қарашни хитай алими фей шявтоң оттуриға қойған. Ши җинпиңниң милләтләр һәққидики чүшәнчиси болса фей шявтоңниң нәзәрийисини мәнбә қилған. Әмма қарайдиған болсақ бу фей шявтоңниң ‛иҗадийити‚ му әмәс. Буниң әсли мәнбәси җуңхуа минго дәвридә, йәни буниңдин йүз йил илгири сун җоңшән оттуриға қойған пикирләрдин кәлгән. Әшу хилдики ‛көп мәнбәлик бир ортақ гәвдә‚ ни әмәлгә ашурушни ши җинпиң вуҗутқа чиқармақчи болуватиду. Һазирқи бу чүшәнчә бойичә хитай тәвәсидики динлар хитайчилаштурулуши, инсанларму хитайлишиши лазим. Йәни хитайда бирла ‛җуңхуа миллити‚ болуши керәк. Ирқ болса қандашлиқни асас қилмайду. Шуңа хитайда һазир охшимиған ирққа йол қоюлиду, әмма милләт пәқәт бирла. У болсиму хитайларни асасий гәвдә қилған ‛җуңхуа миллити‚. Һазир ши җинпиң мушуни қиливатиду.”

Хитай компартийәсиниң бу хилдики йетәкчи идийәси сәвәбидин өткән йиллардин башлап уйғур, моңғул тиллириниң маарип системисидики қанунлуқ орни бикар қилинған. Тил җәһәттики биринчи қәдәм бесилғандин кейин хитай һөкүмити бу хилдики ассимилатсийәни ахирқи нишан қилған зор пиланниң йәнә бир муһим мәзмуни қатарида уйғур дияриға зор санда нопус көчүрүшни тезләштүргән. Буниңда тил, мәдәнийәт, дин қатарлиқ саһәләрни хитайчилаштуруш бир ‛релис‚ та, хитай нопуси арқилиқ уйғурларниң нопус үстүнлүкини әмәлдин қалдуруш йәнә бир ‛релис‚ та маңидиған қош йөнүлүшлүк сиясәт иҗраси оттуриға чиққан.

Бу һәқтә сөз болғанда америкидики лагершунас мутәхәссисләрдин доктур адрян зенз буниңдики нопус көчүрүшкә мунасивәтлик “итибар чарилири” дин буни бәкму очуқ көрүвалғили болидиғанлиқини алаһидә тәктиләйду.

“җәнубий шинҗаңдики уйғурларниң йигирмидин оттуз пирсәнтигичә болған нопуси ‛қайта ишқа орунлаштуруш‚ дегән намда хитайлар мутләқ нопус үстүнлүкини игиләп болған шималий шинҗаңдики санаәт райониға йөткиливатиду. Йәнә буниңдин азрақ бир қисми шәрқий хитайдики завутларға ишчилиққа йөткиливатиду. Мана мушу тәриқидә йилтизини бойлап қомуриветилгән бу уйғурларниң орнини ичкирдин көчүп кәлгән хитай аққунлири игиләватиду. Хитай һөкүмитиниң бу һәқтики ички материяллирида техи йеқиндила 300 миң хитай аққунниң җәнубий шинҗаңға бирақла маканлаштурулғанлиқи ейтилған. Бу бәкла ашкара бир һадисидур: уйғурлар көчүрүлди, орнини хитай аққунлар игилиди. Уларға бикарлиқ йәр, бикарлиқ маарип, баҗ кәчүрүм қилиш, бикарлиқ өй дегәнләр билән тәминләш арқилиқ бу хил көчүшкә риғбәтләндүриватиду.”

Мәлум болушичә, нөвәттә ички моңғул, лявниң, фуҗйән қатарлиқ җайлардики “хитай болмиған милләтләр” гә қаритилған илгирики түрлүк етибар бериш бәлгилимилири асасән әмәлдин қалдурулған. Болупму ши җинпиң 2021-йили авғусттики “миллий ишлар йиғини” да “җуңхуа ортақ кимликини әмәлгә ашуруш” чақириқини оттуриға қойғандин кейин “милләтләр ара тойлишиш” ни буниңдики бир муһим тәдбир сүпитидә иҗра қилиш пикирлири оттуриға чиққан. Йәнә келип ши җинпиңниң “барлиқ милләтләрниң иттипақлиқи улар идийәдә, етиқадта, һессиятта вә мәдәнийәттә охшаш болғанда һәқиқи йосунда ишқа ашиду” дегән сөзи бундин кейинки ассимилатсийәниң “аммиви асаси” болиду, дәп қаралмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт