Xitay aptorning "Shinjang" atalghusi heqqidiki yéngi nezeriyisi we buninggha qarita inkaslar

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-01-18
Share
Xitay aptorning Shinjang(新疆) atalghusining xitay tilidiki esli menasi.
RFA

17-Yanwar "Xitay axbarat tori" ning ichkiy xewerler sehipiside lyu shenshen isimlik bir xitay aptorning "Shinjang yéngi téritoriyemu?" serlewhilik maqalisi élan qilindi. Maqalida "Shinjang" atalghusining peyda bolush tarixi we uning istémaldiki menaliri heqqide tehliller yürgüzülgen. Maqalida mezkur eserning aptorining xitay ijtima'iy penler akadémiyesi chigra rayonlar tarix-jughrapiyesi tetqiqat inistitutining dokturluq unwanigha érishkenliki, nöwette uning xitay medeniyet we sayahet ministérliqining ching sulalisi tarixini tüzüsh we tetqiq qilish merkizining yardemchi tetqiqatchisi bolup xizmet qiliwatqanliqi eskertilgen.

"Shinjang yéngi téritoriyemu?" namliq maqale "Shinjang sözining yüzeki menisi shinjang bilen xitayning tarixiy baghlinishini ret qilidighandek, shinjangning xitaygha teweliki muqerrerlik we tebi'iylikke ige emestek chüshenche béridu, bu heqiqetenmu uqum jehettiki xataliqtur" dégen jümliler bilen bashlan'ghan bolup, kishilerning "Shinjang" atalghusini xata chüshiniwalghanliqi ilgiri sürülgen.

Aptorning qarishi boyiche éyitqanda, "Shinjang" dégen bu nam 1876-1878-yilliri ching sulalisining herbiy emeldari zo zungtang "Ataliq ghazi", yeni qeshqeriye padishahi bedölet yaqupbegni meghlup qilghandin kéyin, 1884-yili "Gherbiy rayon" gha qoyghan yéngi isim iken. Uning tehlilige köre, "Shinjang" dégen atalghuning menisi chet ellik tetqiqatchilar we bashqilar chüshen'gendek "Yéngi téritoriye" emes, belki "Ana tupraqning yéngidin qayturuwélinishi", yeni "Yéngidin qayturiwélin'ghan kona zémin" iken. Eslide "Gherbiy rayon" dep atalghan "Shinjang" bolsa xen, tang sulaliliri zamanidin bashlapla xitaygha tewe iken.

Eserde algha sürülgen pütün idiye, körsitilgen barliq tirishchanliqlar "Shinjang dégen atalghuning menasi yéngi téritoriye emes, belki yéngidin qayturiwélin'ghan kona zémindur" dégen nezeriyeni ispatlash üchün xizmet qilghan. Halbuki, tarixchilar, bolupmu Uyghur ziyaliliri "Shinjang" atalghusini mustemlikichilikning roshen bir delili süpitide tilgha élip kéliwatqan bolup, "Yéngidin bésiwélin'ghan zémin", "Yéngi chégra rayon", "Yéngi ishghal qilin'ghan tupraq" dégendek menalarda chüshen'gen hem shundaq sherhiyileshke adetlen'gen. Bu xil qarashni ilgiri sürgen gérmaniyediki Uyghur ziyalisi perhat muhemmidi ependi bu xususta toxtalghanda, xitaylarning nöwette "Shinjang" ning menasini bashqiche tebirler bilen izahlap özlirining tajawuzchiliq tarixini yoshurushqa, burmilashqa urunuwatqanliqini tilgha aldi.

Xitayning 2016-yilidin buyan jaza lagérlirini tesis qilip milyonlighan Uyghurlar üstidin irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqi, shuning bilen birge Uyghurlarning tili, medeniyiti, tarixi üstidin aq térrorluq siyasiti yürgüziwatqanliqi hemde bügün'ge kelgende mustemlikichilikning simwoli bolghan "Shinjang" dégen atalghunimu burmilap izahlap xelq'arada xata uqum peyda qilmaqchi bolghanliqi, xitayning kelgüsige baghlan'ghan siyasiy gherezlirining bir mehsuli iken. Bu qarashni ilgiri sürgen türkiye hajitepe uniwérsitétining dotsénti, istiratégiye mutexessisi doktur erkin ekrem ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning kelgüside sherqiy türkistandin ayrilip qélish endishisi seweblik bu rayonni "Ezeldin xitayning bir qismi" qilip körsitishke chamining yétishiche térishchanliq körsitiwatqanliqini eskertti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet