“хизмәт гуруппилири” хотән йезилирида “таңзоңза байрими” ни зорлап омумлаштурушқа башлиған

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.06.18
ejdiha-qolwaq-bayrimi-1 Үрүмчидики куңзи бутханисида өткүзүлгән “таңзоңза байрими” йәни “дуәнву байрими” (әҗдиһа қолвақ байрими)дин көрүнүш. 2024-Йили 5-июн.
xj.chinanews.com.cn

Хитай һөкүмитиниң 2014-йилидин буян йүз миңлиған хитай кадирлирини “әл райи хизмити” дегән намда төвәнгә чүшүрүп, уйғурларниң шәхсий һаятиниң һәр бир қатламлириғичә уларни назарәт астиға елип, уйғурларни кәң көләмдә контрол қилиш истратегийәсини йолға қойғанлиқи мәлум. Хитайниң һөкүмәт таратқулиридин “тәңритағ тори” ниң хәвәр қилишичә, 8-июн күни мәхсус хизмәт гуруппилириниң тәшкиллиши билән хотән шәһириниң йеза-кәнтлиридики уйғур аһалиләр хитайниң “таңзоңза байрими” ни тәбрикләшкә уюштурулған. Хитай таратқулири бу һәқтики хәвәрлиридә буни “хотән хәлқиниң ‛җуңхуа миллитиниң әнәниви мәдәнийити‚ни илгири сүргәнлики” дәп давраң салған.

Хәвәрдә көрситилишичә, “хизмәт гурупписи” дики хадимлар кәнттики уйғурларға таңзоңза ясашни өгитиш җәрянида уларға “таңзоңза байрими”, йәни “дуәнву байрими” (Әҗдиһа қолвақ байрими) Ниң келип чиқиш тарихи вә бу һәқтики хитай өрп-адәтлири һәққидә дәрс бәргән. Хәвәрдә бу арқилиқ “кәнт аһалилириниң җуңхуа миллитиниң әнәниви мәдәнийити вә әнәниви байрамлирини техиму чоңқур чүшинишигә шараит һазирлап берилди” дейилгән.

Америкадики сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди X тә һәмбәһирлигән, йеңи йил һарписида “довйин” да тарқитилған видейода хотән вилайити нийә наһийиси рукия йезисиниң мәркәз йәслисидики уйғур балилириниң хитайниң әнәниви кийим-кечәклирини кийгән һаләттә хитайчә уссул ойнап, думбақ челиватқан көрүнүши. 2023-Йили 31-декабир, нийә наһийиси.
Америкадики сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди X тә һәмбәһирлигән, йеңи йил һарписида “довйин” да тарқитилған видейода хотән вилайити нийә наһийиси рукия йезисиниң мәркәз йәслисидики уйғур балилириниң хитайниң әнәниви кийим-кечәклирини кийгән һаләттә хитайчә уссул ойнап, думбақ челиватқан көрүнүши. 2023-Йили 31-декабир, нийә наһийиси.
X/Ilshat H. Kokbore

Бу һәқтә инкас қайтурған сиясий анализчи илшат һәсән алди билән таңзоңза байриминиң әслидә шәрқий асия мәдәнийәт чәмбирикидики милләтләрниң әнәниви байрими икәнликини, мәзкур байрамниң хитайда “урушқақ бәгликләр” дәвридә өткән шаир чү йүәнни хатириләштин келип чиққанлиқини әскәртип өтти. Униң тәкитлишичә, хитай һөкүмити нөвәттә һәтта бир қисим хитайлар тәрипидинму қарши елинмайдиған вә тәбрикләшни халимайдиған “таңзоңза байрими” ни уйғурларни ассимилятсийә қилиш һәм хитайлаштуруш истиратигийәсидики бир қоралға айландурмақтикән.

Илшат һәсән әпәнди йәнә, хитай һөкүмитиниң һәр қетимлиқ сиясий бастуруш башлиништин илгири аталмиш “хизмәт гурупписи” тәшкилләп төвәнгә чүшүридиғанлиқи, 2017-йили уйғур районида зор көләмлик тутқун вә лагерларға қамаш һәрикити башлиништин илгирила аталмиш “үч әл хизмити” ( “әл райини билиш, әлгә нәп йәткүзүш вә әлни майил қилиш” ) намидики “хизмәт гуруппилири” ни асасий қатламға чүшүрүп, уйғурларниң күндилик һаятини контроллуқ астиға алғанлиқини тәкитләп өтти.

Мәзкур хәвәрдики видийо вә сүрәтләрдә, уйғур балилири хитайчә усулупта кийиндүрүлүп, хитайчә уссул ойнашқа селинған; буниң әксичә хитай аял кадирлар уйғурларниң әнәниви әтләс көйнәклирини кийип, уйғур әр-аяллириға вә балиларға таңзоңза етишни өгәткән. Вәһаләнки, видийодики бу бир қатар җанлиқ көрүнүшләрдә, уйғур сәбийлириниң таңзоңза етишни өгитиватқан хитай аял кадирларға ятсирап вә әҗәблинип қараватқанлиқи, шундақла таңзоңзини ағзиға алған чағдики биарамлиқ туйғуси билинип қалған.

qeshqer-konashher-xitaylashturush-3.jpg

Голландийәдики лагер шаһити қәлбинур сидиқ ханим, илгири вәтәндики вақитлирида “таңзоңза байрими” ниң һазир хитай таратқулирида тәшвиқ қилиниватқинидәк уйғурларму ортақ тәбрикләйдиған бир мәдәнийәт байрими әмәсликини, уйғурларниң бу байрамни һәргизму өткүзмәйдиғанлиқини тилға алди. У йәнә бу хәвәрдики видийо вә сүрәтләрни көргәндин кейинки өзиниң һес-туйғулирини радийо аңлиғучилиримиз билән ортақлашти.

Қәлбинур сидиқ ханимниң билдүрүшичә, нөвәттә хизмәт гуруппилириниң уйғурлар зич олтурақлашқан районларда җиддий һәрикәткә келип, хитайларниң әнәниви байрамлирини омумлаштурушқа урунуши толиму хәтәрлик бир йүзлиниш икән. У йәнә бу хилдики ассимилятсийә сияситиниң уйғур сәбийлириниң өз миллий кимликини тонушиға вә уни сақлишиға сәлбий тәсир көрситидиғанлиқини илгири сүрди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗевиски бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, өз қарашлирини биз билән ортақлашти. Униң билдүрүшичә, хитайниң “таңзоңза байрими” райондики уйғурлар үчүн бир натонуш байрам болуп, хитай һөкүмитиниң бу байрамни уйғурларға мәҗбурий йосунда омумлаштурушқа урунуши, маһийәттә уларниң уйғурларға елип бериватқан мустәмликичилик сияситиниң бир қисми һесаблинидикән:

“әлвәттә, мениң демәкчи болғиним шуки, омумән һәрқандақ бир көчмән башқа бир җайға көчүп берип яшиғанда өзлириниң мәдәнийәт әнәнилирини өзлири билән биллә елип берип давамлаштуриду. Бу шу җайдики мәдәнийәтниң көп хиллиқини күчәйтиду. Улар гәрчә аз санлиқни тәшкил қилсиму, әмма улар шу җайда өз мәдәнийитини әркин ипадилийәләйду. Һалбуки, бу әһвал хитайда пүтүнләй охшимайду. Әлвәттә, бу байрам хитай һөкүмитиниң узун йиллиқ миллий ассимилятсийә сияситини чиқиш қилған һалда омумлаштурулушқа башлиған. Хитай һөкүмитиниң бу сиясәт-тәдбирлириниң бәзилири рәһимсизләрчә йолға қоюлған болуп, 2017-йилидин буян уйғурларни җаза лагерлириға қамаш буниң бир мисалидур.”

Һенрий шаҗевиски бу һәқтики инкасида йәнә, сәбий уйғур балилириниң хитайчә кийиндүрүлүшиниң хитайниң уйғурларға қаратқан ассимилятсийә сияситиниң типик ипадиси икәнлики, йәни очуқ-ашкара уйғурларни хитайчилаштуруш икәнликини тәкитлиди. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди:

“хитай тәшвиқатлирида бу байрамлар арқилиқ райондики аһалиләрниң мәниви дуняси вә мәдәний һаятиниң техиму бейиғанлиқи, шундақла байрамлиқ кәйпият яритилғанлиқи махталған. Һалбуки, бу баянлар һәқиқәтәнму кишини биарам қилиду. Мениңчә, бундақ сөзләрни қобул қилиш толиму тәс. Чүнки хитай һөкүмити бәш-алтә йилдин бери уйғурларни кәң көләмдә бастуруп, лагерларға солап, балиларни ата-анисидин вә бова-момисидин айрип ташлиди, шундақла уларни җәмийәттә нормалда болушқа тегишлик болған барлиқ иҗтимаий риштиләрдин айрип ташлиди. Хитай һөкүмити биринчи қәдәмдә уйғур аилилирини парчилиди, уларға мәдәнийәт җәһәттә қирғинчилиқ елип барди. Андин башқа һечқандақ таллаш һоқуқи болмиған шу кишиләргә ят мәдәнийәтни мәҗбурий таңди. Әлвәттә, бу бир чоң мәсилә. Қандақла болмисун, у йәрдә һәқ-һоқуқ вә әмәлий күч җәһәттә хитайлар билән уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләр әсла баравәр әмәс.”

Дәрвәқә, хитай һөкүмитиниң уйғур районида, болупму уйғурларниң нопуси мутләқ үстүнлүкни игиләйдиған йеза-кәнтләргә қайтидин “хизмәт гурупписи” әвәтип, йәрлик уйғурларға хитай мәдәнийитини зорлап теңиши көзәткүчиләрниң җиддий диққитини қозғимақта. Улар нөвәттә хитайниң райондики уйғурларни еритип түгитиш вә уларни толуқ хитайлаштуруш үчүн барлиқ васитиләрни ишқа селиватқанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.